Azərbaycanın ictimai və mədəni inkişafına diqqət yetirdikdə müxtəlif etnik və dini qrupların birgəyaşayış təcrübəsi önəmli yer tutur. Azərbaycan ərazisində tarix boyu müxtəlif mədəniyyətlərin təması yalnız qarşıdurma deyil, həm də qarşılıqlı təsir və uyğunlaşma mühiti yaradıb. Nəticədə formalaşan sosial davranış modeli bu gün ölkənin mühüm xüsusiyyətlərindən biri kimi dəyərləndirilir.
Tarixi mənbələr və müxtəlif araşdırmalar sübut edir ki, Azərbaycan ərazisi qədim dövrlərdən başlayaraq miqrasiya və sığınacaq məkanı kimi çıxış edib. Müxtəlif səbəblərlə öz yurdlarını tərk edən icmaların ölkəmizin ərazisində məskunlaşması bölgənin mədəni mozaikasını daha da zənginləşdirib.
Miladdan öncəki yüzillərə məsxus hadisələrdə də bu ərazilərin sığınacaq funksiyası daşıdığı barədə fikirlər mövcuddur. Savaşlar və imperiya dəyişiklikləri nəticəsində köç edən qrupların müəyyən hissəsinin bu coğrafiyada məskunlaşması yerli əhali ilə yeni sosial münasibətlər formalaşdırıb.
Zaman dəyişdikcə bu münasibətlər daha stabil xarakter alıb və müxtəlif dini baxışlara malik icmaların yanaşı yaşaması normal sosial reallığa çevrilib. Beləliklə, fərqliliklərin qəbul edilməsi tədricən mədəni davranış normasına çevrilib.
Azərbaycan cəmiyyətində müxtəlif etnik və dini qrupların uzun müddət birgə yaşaması sosial sabitliyin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bu model yalnız passiv dözümlülük deyil, həm də qarşılıqlı təsir və əməkdaşlıq mühitini əhatə edir.
Burada yaşayan xalqların mədəni elementləri zamanla bir-birinə inteqrasiya olunaraq ümumi ictimai dəyərlər sisteminə təsir göstərib. Nəticədə fərqli identikliklər qorunmaqla yanaşı, ümumi vətəndaş kimliyi də güclənib.
Müasir dövrdə Azərbaycanda multikultural mühitin qorunması yalnız sosial ənənələrə deyil, həm də dövlət siyasətinə əsaslanır. Dövlət idarəçiliyində dini və etnik müxtəlifliyin qorunması və inkişaf etdirilməsi strateji istiqamət kimi çıxış edir.
Rəsmi yanaşmalarda qeyd olunur ki, müxtəlif icmaların hüquq bərabərliyi və sərbəst dini fəaliyyət imkanları sosial harmoniyanın əsas şərtlərindən biridir. Bu çərçivədə dövlət institutları mədəni müxtəlifliyin qorunmasına yönəlmiş bir sıra mexanizmlər tətbiq edir.
Ölkənin ictimai-siyasi mühitində də bu mövzu tez-tez müzakirə olunur. Bir sıra millət vəkilləri və ictimai xadimlər Azərbaycanda mövcud olan multikultural mühiti region üçün nümunəvi model kimi qiymətləndirirlər. Onların fikrincə, bu modelin əsas gücü fərqliliklərin qarşıdurma deyil, harmoniya mənbəyinə çevrilməsidir.
Eyni zamanda vurğulanır ki, dini müxtəlifliyin idarə olunması təkcə hüquqi çərçivə ilə deyil, həm də ictimai mədəniyyət səviyyəsi ilə bağlıdır.
Azərbaycanın multikultural təcrübəsinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması istiqamətində müxtəlif humanitar layihələr həyata keçirilir. Bu təşəbbüslər vasitəsilə ölkənin mədəni müxtəliflik modeli xarici auditoriyaya təqdim olunur.
Xüsusilə sosial-humanitar fondlar və ictimai təşkilatlar tərəfindən həyata keçirilən proqramlar müxtəlif ölkələr arasında dialoqun genişlənməsinə xidmət edir. Bu fəaliyyətlər həm də mədəni diplomatiyanın tərkib hissəsi kimi çıxış edir.
Son illərdə keçirilən beynəlxalq tədbirlərdə Azərbaycanda tolerantlıq mühitinin mövcudluğu tez-tez müzakirə mövzusuna çevrilib. Müxtəlif forumlarda dövlət nümayəndələri, dini liderlər və ekspertlər bir araya gələrək dini dözümlülük və mədəni dialoq məsələlərini müzakirə ediblər.
Bu cür platformalar nəticəsində əməkdaşlıq şəbəkələrinin formalaşdırılması və ekstremizmin qarşısının alınması ilə bağlı ümumi yanaşmalar irəli sürülüb. Bu isə qlobal miqyasda dialoq mədəniyyətinin güclənməsinə töhfə verir.
Ümumilikdə Azərbaycanda formalaşmış multikultural mühit uzunmüddətli tarixi proseslərin və müasir idarəçilik yanaşmalarının nəticəsidir. Fərqli mədəniyyətlərin bir arada yaşaması yalnız keçmişin mirası deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş sosial model kimi çıxış edir.
Bu modelin davamlılığı isə cəmiyyət daxilində qarşılıqlı hörmətin, hüquq bərabərliyinin və mədəni dialoqun qorunmasından asılıdır.
Mürtəza Bünyadlı
Məqalə, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Sabitlik adası: tolerant və mulltikultural Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.
