Konstitusiyanın və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin buraxılması, ölkənin baş naziri və iki nazirin edam edilməsi ilə nəticələnən Türkiyə demokratiyası tarixinin qara nöqtələrindən biri olan 27 may 1960-cı il çevrilişindən 65 il keçir.
1946-cı ildə Türkiyədə çoxpartiyalı sistemə keçiddən sonra 1950-ci ildə hakimiyyətə gələn Demokrat Partiyası (DP) 10 il hakimiyyətdə qaldı. DP iqtidarının son dönəmində ölkədə yaşanan gərginlik bəzən özünü şiddətlə büruzə verirdi.
1946-cı ilin yanvarında qurulan DP 14 may 1950-ci ildə keçirilən və 7 partiyanın qatıldığı seçkilərdə 53 faiz səs və 416 millət vəkili ilə Məclisə daxil olur, CHP isə 69 mandat qazanır. Beləliklə, 27 illik təkpartiyalılıq dövrü başa çatdı və DP azad seçkilərlə hakimiyyətə gələn ilk siyasi partiya oldu.
İlk DP hökumətində Cəlal Bayar prezident, Refik Koraltan isə Türkiyə Böyük Millət Məclisinin sədri oldu . İlk Adnan Menderes hökuməti 22 may 1950-ci ildə vəzifəyə başladı.
Güclü siyasi addımlar atmağa başlayan DP hökuməti 1950-ci ilin iyununda dövlət çevrilişinə o zamankı Baş Qərargah rəisi, ordu generalı Əbdürrəhman Nafiz Gürman, güc komandirləri, 15 general və 150 polkovnik də var idi .
“Milli iradə” anlayışının gündəmə gətirildiyi DP dövründə kənd təsərrüfatında istifadə olunan traktorların sayı artdı. Məhsul artımı xalqı sevindirsə də, DP hökuməti sənaye, təhsil, səhiyyə və nəqliyyat sahələrində mühüm addımlar atdı.
DP ilə CHP arasında siyasi qarşıdurmaların şiddətlə davam etdiyi bir vaxtda CHP-nin daşınar və daşınmaz əmlaklarının Xəzinədarlığa verilməsi üçün DP tərəfindən edilən tənzimləmə 1953-cü ildə prezidentin təsdiqi ilə qüvvəyə minib.Bu addımla iki partiya arasında uçurum dərinləşməyə başladı.
1954-cü il mayın 2-də insanlar yenidən seçkiyə getdilər. DP 57 faiz səs və parlamentdə 502 yer qazanaraq rekord qırıb. CHP isə cəmi 31 deputatla təmsilçiliyi qazanıb. Bu tarixi məğlubiyyətdən sonra etirazlar yüksək səslə səslənməsə də, İsmət İnönüyə oxlar atıldı. İnönü də müxalifətin dozasını artırdı.
Böhranlar başlayıb
Seçkilərin nəticələri ilə güclənən DP eyni vaxtda iqtisadi böhran siqnalları almağa başladı.
DP ilə Türkiyə Silahlı Qüvvələri arasında gərginlik yaşansa da, baş nazir Menderes onları həll etməyə çalışsa da, ordu daxilində narahatlıq daha da artıb.
Partiyadaxili fikir ayrılıqları nəticəsində DP-dən ayrılan 19 millət vəkili Hürriyyət Partiyasını qurub. Bu arada ölkədəki iqtisadi böhran da ictimaiyyətdə böyük diskomfort yaradıb.
Salonikidə Atatürkün doğulduğu evin yanındakı Türkiyə konsulluğunun bağçasına atılan iki bombadan birinin partlaması, evin və konsulluq binasının şüşələrinin sındırılması ilə bağlı şayiələr yayıldıqdan sonra Ankara, İstanbul və İzmirdə 6-7 sentyabr 1955-ci il tarixlərində insanlar küçələrə axışıb. Nəticədə bir çox azlıq Türkiyəni tərk etdi.
Universitet tələbələrinin nümayişləri
Bu hadisələrdən sonra universitet tələbələri hökumətə qarşı etiraz aksiyalarına başlayıblar.
İstanbul Beyazıt Meydanında keçirilən tələbə etirazı zamanı Meşə fakültəsinin tələbəsi Turan Emeksiz başından güllə ilə vurularaq həyatını itirib. Emeksizin “polis gülləsindən həyatını itirdiyi” xəbərindən sonra hadisələr daha da şiddətlənib.
İstanbul və Ankarada hərbi vəziyyət elan edilərkən, 5 may 1960-cı ildə Ankarada tələbə qrupu “555K” kodlu, “5-ci ayın 5-i saat 5-də Kızılayda” mənasını verən nümayiş təşkil etdi.
Menderes etirazçılara müraciət etməyə çalışsa da, buna nail ola bilməyib. O, tələbələrin arasına çıxıb danışmaq istəyəndə bir tələbə Menderesin boğazını sıxıb. Menderes gəncdən “nə istəyirsən?” “Mən azadlıq istəyirəm” cavabını aldı. Menderes tarixi çıxışında “Bir Baş naziri boğursan, bundan böyük azadlıq varmı?” O, burada ifadələri işlədib.
Mayın 21-də Hərbi Akademiyanın tələbələri küçələrə çıxaraq “səssizcə” Qələbə abidəsi önünə yürüş ediblər.
“İnqilab” Ankara radiosunda oxunan bəyanatla elan edilib
Hadisələrdən narahat olduqlarını iddia edən Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin tərkibindəki bəzi general və zabitlərin yaratdığı 38 nəfərlik Milli Birlik Komitəsi “DP-nin ölkəni yavaş-yavaş zülm və qardaş qırğınları rejiminə doğru apardığını” iddia edərək mayın 27-də səhər saatlarında hakimiyyəti ələ keçirdi.
Baş qərargah polkovniki Alparslan Türkeşin Ankara Radiosunda oxuduğu bəyanatla “inqilab” elan edilib.
.jpg)
Bəyanatda deyilir:
“Bu gün demokratiyamızın düşdüyü böhran və son kədərli hadisələr səbəbindən qardaş qırğınının qarşısını almaq üçün ölkənin idarəçiliyini Türkiyə Silahlı Qüvvələri öz üzərinə götürdü. Silahlı Qüvvələrimiz partiyaları düşdüyü barışmaz vəziyyətdən xilas etmək, partiyaların nəzarəti və nəzarəti altında ən qısa zamanda ədalətli və azad seçkilər keçirmək üçün bu əməliyyata başlayıb. hansı tərəfə mənsub olmasından asılı olmayaraq seçkilərdə qalib gələnlərə rəhbərlik”.
Konstitusiya və Türkiyə Böyük Millət Məclisi buraxıldı
Çevrilişdən sonra bütün antidemokratik üsullar işə salındı.
Milli Birlik Komitəsi Konstitusiyanı və Türkiyə Böyük Millət Məclisini ləğv edib, siyasi fəaliyyətlərini dayandırıb, prezident Cəlal Bayarı, baş nazir Adnan Menderes, hökumət üzvləri, DP millət vəkilləri, Baş Qərargah rəisi general Rüştü Erdelhun, əsgərlər və bəzi yüksək rütbəli dövlət məmurlarını həbs edib.
Kütahyada polkovnik Muhsin Batur tərəfindən saxlanılaraq Ankaraya aparılan Menderes daha sonra həbsdə olan digər DP üzvləri ilə birlikdə Yassıada həbsxanasına salınıb.
Yassıada məhkəmələri 1960-cı il oktyabrın 14-də başlayıb və 15 sentyabr 1961-ci ildə yekunlaşıb. Ümumilikdə 19 faylda toplanan işlər “konstitusiya pozuntusu” işi ilə birləşdirilib. 592 müttəhimdən 288-i üçün ölüm cəzası istənilib.
Qərarı elan edən Ali Ədalət Məhkəməsi 15 müttəhim haqqında ölüm hökmü çıxarıb. Keçmiş prezident Cəlal Bayar, keçmiş baş nazir Adnan Menderes, keçmiş xarici işlər naziri Fatin Rüştü Zorlu və keçmiş maliyyə naziri Həsən Polatkan haqqında edam hökmü yekdilliklə qəbul edilib. Cəlal Bayarla bağlı hökm yaş həddi səbəbindən ömürlük həbslə əvəz edilib.
TBMM-in keçmiş sədri Refik Koraltan, keçmiş TBMM sədr müavinləri Agah Erozsan və İbrahim Kirazoğlu, keçmiş İstintaq Komissiyasının sədri Ahmet Hamdi Sancar, keçmiş İstintaq Komissiyası üzvləri Nusret Kirişçioğlu və Bahadır Dülger, keçmiş nazir Emin Kalafat, keçmiş millət vəkilləri Baha Akşimeroğlu, Baha Akşimeroğlu, O. Baş qərargah Başçısı Rüştü Erdelhun səs çoxluğu ilə alındı.
Sabiq nazirlər, keçmiş millət vəkilləri, İstintaq Komissiyasının üzvləri, İstanbul valisi və İstanbul merinin də olduğu 31 müttəhimə ömürlük həbs cəzası verilib. Digər təqsirləndirilənlərdən bəziləri həbs cəzası alıb, bəziləri isə bəraət alıb.
Bir çox xarici liderlər dəfələrlə Camal Gürselin sədrlik etdiyi Milli Birlik Komitəsini edamları dayandırmağa çağırıblar. Bunun üzərinə komitə Celal Bayar, Adnan Menderes, Hasan Polatkan və Fatin Rüştü Zorlu istisna olmaqla, bütün edam hökmlərini əfv edib. Cəlal Bayarın cəzası yaş həddi olduğuna görə ömürlük həbslə əvəz edilib.
Zorlu və Polatkan 1961-ci il sentyabrın 16-da səhər saatlarında, həmin gün uğursuz intihara cəhd edən Adnan Menderes isə 17 sentyabr 1961-ci il tarixində İmralı adasında tibbi müayinə keçirən həkim qrupundan təmiz sağlamlıq sənədi aldıqdan sonra saat 13.21-də edam edildi.
Yassıada “Demokratiya və Azadlıqlar Adası” oldu
Türkiyə Böyük Millət Məclisinin 11 aprel 1990-cı ildə qəbul etdiyi qanunla Menderes və onunla birlikdə edam edilən dostlarının reputasiyası bərpa olundu. Eyni qanuna əsasən, Menderes, Polatkan və Zorlunun cənazələri 1990-cı il sentyabrın 17-də İmralıdan götürülərək dövlət mərasimi ilə İstanbulun Vətən küçəsində tikilmiş məqbərəyə daşınıb.
.jpg)
27 may 1960-cı il çevrilişindən sonra 592 nəfərin mühakimə olunduğu, baş nazir Adnan Menderes, xarici işlər naziri Fatin Rüştü Zorlu və maliyyə naziri Həsən Polatkanın edam cəzasına məhkum edildiyi Mərmərədəki Yassıada çevrilişin 60-cı ildönümündə Demokratiya və Azadlıqlar Adası adı ilə açılıb.
Müəllif: Avropa.info xəbər portalı
