Bu yaxınlarda Milli Məclisin deputatı, Əməkdar jurnalist, tanınmış yazıçı İmamverdi İsmayılovun yerli mətbuatda dərc edilmiş “Bayquş və qarovulçu” hekayəsini oxudum. Hekayə barədə dəyərli müəllimim, akademik Nizami Cəfərovun dərin təhlil məqaləsindən sonra tələbəsinin nələrsə yazmağı çox çətin olur. Bir müddət tərəddüddən sonra hekayə barədə təəssüratlarımı yazmağa qərar verdim.
***
Ədəbiyyatın ən güclü silahlarından biri simvollardır. Əgər yazıçı gündəlik hadisə və obrazları dərin mənalarla yükləməyi bacarırsa, ortaya oxunaqlı əsər çıxara bilir. Məncə, müəllif “Bayquş və qarovulçu” hekayəsində bunun öhdəsindən uğurla gələ bilib. Bu hekayədə müəllif bayquş obrazını təkcə bir quş kimi yox, həm də bir dövrün psixoloji, ictimai və mənəvi yükünün simvolu kimi təqdim edir. Hekayənin poetik dili və mifoloji elementlərlə zəngin quruluşu onu sıradan bir süjet yox, çoxqatlı mənalandırma üçün zəngin bir mənbəyə çevirir.
Əsərin mərkəzi simvolu olan bayquş, xalq inanclarında qorxu, ölüm və bədbəxtlik əlaməti kimi görünür. Bu, hekayədəki yaşlı nəslin (qarovulçunun və bağ sahibinin) düşüncəsində dominantdır. Onlar üçün bayquşun səsi sadəcə bir quşun səsi deyil, eyni zamanda həyatlarında baş verə biləcək fəlakətin, uğursuzluğun başlanğıcıdır. Bu baxış mifoloji düşüncənin, qorxu və anlayışsızlıqla yoğrulmuş simvolizmin ifadəsidir.
Lakin hekayəyə nəvənin müdaxiləsi ilə yeni bir qavrayış daxil olur. Nəvə rasional düşüncənin, təbiətsevərliyin və elmi-mifoloji bilginin daşıyıcısı kimi çıxış edir. O, bayquşu “bəy quşu” adlandırır, onun ekosistem üçün faydasından, türk şamanlığında müqəddəs qəbul olunmasından danışır. Beləliklə, bayquş həm qorxunun, həm də müdrikliyin simvoluna çevrilir, simvolun anlamı nəsillər arasında dəyişir, dönüşə uğrayır.
Əsərdə qarovulçu obrazı hekayənin “iç səsi” kimi işlənib. O, öz dünyası ilə barışmayan, keçmişlə bu gün arasında ilişib qalan insandır. Qarovulçunun gecə yuxusuzluğu, ömrünün “bayquş kimi ulaması”, həyatındakı psixoloji tənəzzül və ziddiyyətlər onun əslində daxili mənəvi boşluğunun metaforasıdır. Bayquşun gəlişi ilə yaşadığı gərginlik, əslində, onun ruhunda çoxdan bəri mövcud olan ziddiyyətlərin üzə çıxmasıdır. Bu duyğular içərisində peşmanlıq, tənhalıq və s. özünü büruzə verir.
Bu baxımdan, bayquş xarici təhdid deyil, daxili fırtınaların simvoludur. Bayquşun səsi qarovulçunun içindəki vicdan, yaddaş, keçmişə bağlılıq və ömrünün qocalıq çağında duyduğu mənasızlıqla qarşılaşmanın ifadəsidir.
Əsərdə simvollaşmış elementlərdən biri də bağdır. Müəllif bu bağ ilə hekayədə həyat, səliqə, nizam simvolunu yarada bilib. Qarovulçunun qulluq etdiyi bağ və onun gözəlliyindən aldığı qürur, özünəməxsusluğunu qorumağa çalışdığı həyat fəlsəfəsini təmsil edir. Lakin bağın yaxınlığındakı xarabalıq və orda yerləşən bayquş yuvası bu nizamın təhdid altında olduğunu göstərir.
Bağ və xarabalıq arasındakı bu ziddiyyət, əslində müəyyənləşdirilmiş dünya ilə xaotik və anlaşılmayan dünya arasında qarşıdurmadır. Bayquş da bu ziddiyyətin simvolik mərkəzidir. Bu mərkəz nə bağa, nə də xarabalığa tam aid deyil. O, keçid məkanının, sərhəddə mövcud olan canlılığın simvoludur. Eynilə qarovulçunun da həyatla ölüm, dincliklə qorxu, məhrəmliklə yadlıq arasında ilişib qalması kimi, rəmzlərin inandırıcı boyalara keçidini obrazlaşdırır.
Hekayədə diqqət çəkən məqamlardan biri də bayquşun “səsi”nin sadəcə fiziki səs olmayıb, metafizik çağırış olmasıdır. Hekayənin kulminasiya nöqtələrindən birində müəllif bayquşun ağzından bir növ “şikayətnamə” verir:
“Mən səslənirəm, dünyaya, kainata car çəkirəm…”
Bu fraqmentdə bayquşun obrazı dünya nizamının şahidi və xəbərdarlıq edən dili kimi təqdim olunur. Bu isə onu sırf folklor simvolundan ayırıb, metafizik simvola çevirir. Sanki bayquş bu kainatda baş verən haqsızlıqlara qarşı səssizliyin içindən car çəkən qasiddir.
Bu hekayə yalnız bir bayquşun ulaması ətrafında qurulmuş deyil, həm də sabitləşmiş miflərlə müasir rasionalizmin, qorxu ilə bilginin, təbiətlə insanın, yaşlılıqla gəncliyin, yaddaşla inkarın qarşılaşmasıdır. Bayquş bu ziddiyyətlərin mərkəzində dayanan və onların hər birini daşıyan çoxqatlı bir simvoldur.
Bayquşun səsi sükut içindəki fəryaddır. Görünməzlik içindəki görünmə istəyidir. Rədd edilən, amma əvəzsiz olanın simvoludur.
Bu baxımdan, hekayə simvolizm baxımından zəngin, fəlsəfi yüklü, məna qatları dərinləşdirilmiş bir mətn kimi dəyərləndirilə bilər. Onun əsas mesajı bəlkə də budur: hər şeyin səsini dinləmək üçün, öz içinə qulaq verməyi bacarmalısan. Bayquş da səndədir, qorxduğun da…
Bəzən bir gecənin səssizliyində gələn səslər bizə çox şey danışar. Danışar, amma dil ilə yox. Dərk edə bilmədiyimiz bu duyğular hisslərlə, çağırışla, hətta içimizi sızladan bir xatirə ilə günlərlə qəlbimizi məşğul edir. Elə həmin gecə hekayəsində olduğu kimi, bir bayquşun ulaması bir qarovulçunun bütün həyatını silkələyir.
Bizim cəmiyyətlərdə bayquşun adı gələndə dərhal gözlərdə qorxu yaranır. “Bayquş ölümdür”, “Bayquş bədbəxtlik gətirər” kimi ifadələr çoxumuza tanışdır. Amma biz bu “bəy quşunun” nə demək istədiyini heç düşündükmü? Onun doğrudan da qorxulu olduğunu sübut edən varmı?
Hekayədəki qarovulçu illərlə bir bağa göz qoymuş, əlləri torpaqla, ağacla, çiçəklə yoğrulmuş bir adam bayquşun səsi ilə psixoloji bir uçuruma sürüklənir. Onun qorxusu fiziki deyil, daxili bir sarsıntının, uzun illərin yığılmış həyəcanının ifadəsidir. Əslində, bu bayquş onun unudulmuş keçmişinin, rahat buraxmadığı vicdanının və bir zamanlar itirdiyi mənaların səsi idi.
Bu qarovulçunun qorxduğu bayquş, nəvəsinin gözündə tamam fərqli bir varlıqdır. Gənc nəvə ona izah edir ki, bayquş zərərli deyil, o təbiətin bir parçasıdır, özü də çox vacib bir parçası. Bayquş təkcə gecənin deyil, həm də elmin, hətta türk mifologiyasında mühüm yer tutan əsas obrazdır. Yəni burada nəsillərin fərqli baxış bucaqları üzə çıxır. Nəsillər arasında ziddiyyət özünü bu şəkildə ortaya qoyur: biri qorxur, digəri anlayır.
Bəs niyə bu qədər qorxuruq? Çünki çox zaman bilmədiyimiz şeylər bizə təhlükəli gəlir. Biz elmdən uzaqlaşdıqca, miflərə və qorxulara sarılırıq. Halbuki hekayədəki nəvə kimi, bir az araşdırsaq, bir az dinləsək, bir az da təbiətə yaxınlaşsaq, görərik ki, bayquşlar nə düşməndir, nə də fəlakət carçısı.
Bayquş bu hekayədə bir simvoldur. O, unudulmuş səsin, içimizdəki boşluğun, bəzən də bizim özümüzə qulaq asmamağımızın simvoludur. Hər axşam səsi gələn bu quş bəlkə də bu mesajı verir: “Ey insan, məni yox, özünü dinlə!”
Biz çox zaman sükutun içində gizlənən səsləri eşitmirik. Amma bəzən bir bayquşun səsi belə bizə unudulmuş bir həqiqəti xatırlada bilər. Çünki qorxduğumuz şeylər, əslində anlaya düşmədiklərimizdir. Anlamaq isə insan üçün ən böyük işıqdır. Bu hekayə bizə elə bunu xatırladır.
Rəsul Mirhəşimli
