Prezident İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin inkişafında növbəti mərhələ olmaqla yanaşı, Azərbaycanın daha geniş Avrasiya strategiyası baxımından da mühüm siyasi hadisədir. Daşkənddə imzalanan əbədi dostluq haqqında müqavilə iki ölkə arasında münasibətlərin uzunmüddətli siyasi əsaslarını daha da möhkəmləndirir. Səfər çərçivəsində əldə olunan razılaşmalar isə əməkdaşlığın yalnız siyasi deyil, iqtisadi, nəqliyyat, enerji, investisiya, təhsil və mədəniyyət sahələrini də əhatə etdiyini göstərir.
23-24 avqust tarixlərində baş tutan səfərin yekunları göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasında münasibətlər artıq klassik ikitərəfli tərəfdaşlıq çərçivəsini aşır. Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasında münasibətlərin müttəfiqlik səviyyəsinə çatdığı vurğulanıb, Əbədi dostluq haqqında tarixi Müqavilə imzalanıb. Son beş ildə qarşılıqlı ticarətin üç dəfə artması və birgə layihələr portfelinin 5 milyard dolları ötməsi siyasi yaxınlığın real iqtisadi dayaqlara söykəndiyini göstərir. Bu səfərin əsl əhəmiyyəti isə Bakı ilə Daşkənd arasındakı ikitərəfli münasibətlərin çərçivəsindən daha genişdir.
Səfərin yekunları Azərbaycanın çoxvektorlu xarici siyasətinin əsas məntiqini də ortaya qoyur: enerji, nəqliyyat və ticarət bağlantıları təhlükəsizlik və siyasi sabitliklə bir xəttdə birləşdirilir. Bakı bununla müxtəlif coğrafiyaları bir-birinə bağlayan mexanizmlər qurur və Azərbaycanın geosiyasi çəkisini yalnız milli sərhədləri daxilində deyil, daha geniş Avrasiya məkanında artırır.
Azərbaycan və Özbəkistanın yaxınlaşması Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiyanın getdikcə daha sıx bir geosiyasi və geoiqtisadi məkana çevrilməsinin mühüm göstəricisidir. Prezident İlham Əliyev də Mərkəzi Asiya və Azərbaycanın artıq böyük potensiala malik vahid geosiyasi və geoiqtisadi region olduğunu vurğulayıb.
Əbədi dostluq müqaviləsi – siyasi sənəddən daha böyük məna
Daşkənddə imzalanan əbədi dostluq müqaviləsinə yalnız diplomatik sənəd kimi yanaşmaq düzgün olmaz. Bu sənəd Azərbaycan və Özbəkistan arasında artıq formalaşmış yüksək səviyyəli siyasi etimadın uzunmüddətli çərçivəyə salınmasıdır.
Azərbaycan və Özbəkistanı birləşdirən amillər yalnız ortaq tarix, dil və mədəniyyət deyil. Bu münasibətlər getdikcə konkret iqtisadi və geosiyasi maraqlar üzərində də möhkəmlənir.
Enerji, nəqliyyat, logistika, investisiya, sənaye kooperasiyası, kənd təsərrüfatı, turizm və digər sahələr üzrə əməkdaşlığın genişlənməsi münasibətləri real məzmunla təmin edir. İki ölkə 2030-cu ilədək ticarət dövriyyəsinin 1 milyard dollara çatdırılmasını hədəfləyir, Orta Dəhliz çərçivəsində Xəzərdə birgə imkanların genişləndirilməsi məsələsini də gündəmə gətirir. Bu, əslində, siyasi yaxınlığın iqtisadi dayaqlara çevrilməsi deməkdir.
Bakı artıq sadəcə körpü deyil
Azərbaycan uzun müddət Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında körpü kimi təqdim olunurdu. Lakin bugünkü reallıq daha fərqlidir. Bakı artıq yalnız iki coğrafiyanı birləşdirən tranzit məntəqəsi deyil. Azərbaycan həmin bağlantıların siyasi və iqtisadi arxitekturasının formalaşmasında iştirak edən əsas aktorlardan birinə çevrilir.
Bunun ən mühüm göstəricilərindən biri Azərbaycanın Mərkəzi Asiya Dövlət Başçılarının Məşvərət görüşlərində tamhüquqlu iştirak etməsidir. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, Azərbaycanın bu prosesə qoşulması ilə əvvəllər “C5” adlanan format faktiki olaraq “C6” formatına çevrilib.
Bu dəyişiklik sadəcə bir rəqəmin dəyişməsi deyil.
Bu, Azərbaycanın Mərkəzi Asiyanın regional əməkdaşlıq arxitekturasında yeni siyasi status qazandığını göstərir. Başqa sözlə, Bakı artıq regiona kənardan baxan tərəfdaş deyil, regional dialoqun birbaşa iştirakçısıdır.
Azərbaycanın əsas üstünlüyü onun coğrafi mövqeyinin siyasi və iqtisadi imkanlarla birləşdirilməsidir. Mərkəzi Asiyanın zəngin resursları və artan iqtisadi potensialı ilə Avropanın böyük bazarları arasında ən mühüm bağlantılardan biri Xəzər üzərindən Azərbaycana çıxır. Buradan isə marşrut Gürcüstan və Türkiyə vasitəsilə Avropaya uzanır.
Orta Dəhlizin əhəmiyyəti də məhz burada ortaya çıxır.
Azərbaycan-Özbəkistan əməkdaşlığında Orta Dəhliz artıq ayrıca nəqliyyat layihəsi kimi deyil, daha böyük regional iqtisadi əlaqələr sisteminin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilir. Prezident İlham Əliyev Çin-Qırğızıstan-Özbəkistan dəmir yolu layihəsinin Orta Dəhliz və TRIPP ilə inteqrasiyasının yeni tranzit və iqtisadi imkanlar yaradacağını bildirib. Bu proses Mərkəzi Asiyanı Xəzər, Cənubi Qafqaz və Avropa ilə daha sıx bağlaya bilər. Beləliklə, Bakıdan keçən bağlantılar təkcə yüklərin daşınması üçün marşrut deyil, regionlar arasında qarşılıqlı iqtisadi asılılıq yaradan strateji platformaya çevrilir.
Türk dünyasının inteqrasiyası üçün yeni imkan
Azərbaycan-Özbəkistan münasibətlərinin mühüm istiqamətlərindən biri də Türk dünyasının inteqrasiyasıdır. Azərbaycan və Özbəkistanın ortaq tarixi-mədəni irsi siyasi və iqtisadi əməkdaşlıqla tamamlanır. Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əlaqələrin genişlənməsi, ortaq mədəni irsin qorunması, nəqliyyat və ticarət bağlantılarının gücləndirilməsi Türk dünyasının daha sıx inteqrasiyası üçün yeni imkanlar yaradır. Bu baxımdan Bakı-Daşkənd münasibətləri yalnız iki dövlətin münasibətləri deyil. Onlar daha böyük türk coğrafiyasının iqtisadi və siyasi əlaqələrinin gücləndirilməsi baxımından da əhəmiyyət daşıyır.
Azərbaycan isə artıq bir neçə istiqaməti eyni vaxtda birləşdirən çoxşaxəli bağlantı mərkəzinə çevrilir. Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqazı, Xəzərlə Avropanı, Şərqlə Qərbi, eyni zamanda müxtəlif iqtisadi və siyasi əməkdaşlıq platformalarını bir-birinə bağlayan Bakı regional proseslərin mühüm düyün nöqtələrindən birinə çevrilir.
Azərbaycan artıq Avrasiyanın müxtəlif hissələrini bir-birinə bağlayan siyasi, iqtisadi və nəqliyyat sisteminin formalaşmasında iştirak edən əsas aktorlardan biridir.
Əbədi dostluq müqaviləsi bu prosesə uzunmüddətli siyasi dayaq verir. C5-dən C6-ya keçid Azərbaycanın Mərkəzi Asiya ilə münasibətlərində yeni mərhələni nümayiş etdirir. Orta Dəhliz isə bu siyasi yaxınlığın real iqtisadi və nəqliyyat infrastrukturu ilə tamamlanmasına imkan yaradır. Nəticə etibarilə İlham Əliyevin Özbəkistan səfəri bir ölkəyə dövlət səfərindən daha böyük məna daşıyır.
Bu səfər Azərbaycanın Cənubi Qafqazdan Mərkəzi Asiyaya, oradan isə daha geniş Avrasiya məkanına uzanan strategiyasının növbəti mərhələsini göstərir. Bakıdan böyük geosiyasi gediş məhz budur: Azərbaycan artıq sadəcə körpü deyil – regionları birləşdirən, əməkdaşlıq formatları yaradan və Avrasiyanın yeni bağlantı xəritəsinin formalaşmasına təsir edən mərkəzə çevrilir.
Şahin İsmayılov,
Milli Məclisin gənclər və idman komitəsinin sədri
