Hər il Məhərrəmlik və xüsusilə Aşura günü yaxınlaşdıqca sosial şəbəkələrdə eyni mənzərənin şahidi oluruq. Milyonlarla insanın müxtəlif formalarda yad etdiyi Kərbəla faciəsi bir neçə saniyəlik görüntülərlə təqdim edilir, daha sonra isə həmin görüntülər əsasında bütöv bir dini ənənə və milyonlarla insan haqqında ümumiləşdirilmiş hökm çıxarılır. Bu yanaşma nə obyektiv analizin, nə də vicdanlı ictimai müzakirənin meyarlarına uyğundur.
Son günlər yayılan videolarda bəzi şəxslərin baş yarma mərasimlərini icra etməsi geniş müzakirələrə səbəb olub. Şübhəsiz ki, bu hərəkət müsəlmanların böyük əksəriyyəti tərəfindən qəbul edilmir. Bir çox nüfuzlu İslam alimi özünə qəsdən xəsarət yetirməyi dini baxımdan yolverilməz hesab edir və bu cür davranışları tövsiyə etmir. Deməli, ayrı-ayrı insanların davranışını bütöv İslam dünyasının və ya Kərbəla faciəsi mərasimlərinin mahiyyəti kimi təqdim etmək doğru yanaşma deyil.
Problemin digər tərəfi isə seçilmiş görüntülər vasitəsilə ictimai rəy formalaşdırılmasıdır. Eyni gündə minlərlə insan qanvermə aksiyalarında iştirak edir, aztəminatlı ailələr üçün ehsanlar hazırlanır, ehtiyac sahiblərinə yardım kampaniyaları keçirilir. Lakin sosial şəbəkələrin alqoritmləri və sensasiya axtaran istifadəçilər daha çox diqqəti qeyri-adi görüntülərə yönəltdikləri üçün bu xeyriyyə fəaliyyətləri kölgədə qalır.
Son illər Azərbaycanda Aşura gününün ən mühüm sosial təşəbbüslərindən biri məhz könüllü qanvermə aksiyalarıdır. Bu aksiyalar həm dini mərasimin humanitar məzmununu ön plana çıxarır, həm də real insanların həyatının xilas edilməsinə xidmət edir. Eyni zamanda, müxtəlif bölgələrdə “İmam Hüseyn ehsanı” adı altında həyata keçirilən ərzaq yardımları da Kərbəla məktəbinin sosial ədalət və paylaşma ruhunu yaşatmağa yönəlib. Hətta bəzən könüllülər çətin dağ yollarını keçərək bu yardımları ehtiyac sahiblərinə çatdırırlar. Belə nümunələr göstərir ki, Aşuranın cəmiyyətə təsiri yalnız mərasimlərlə məhdudlaşmır.
Aşura fəlsəfəsinin Azərbaycandakı ən təsirli təcəssümlərindən biri isə Milli Qəhrəman Mübariz İbrahimovun həyatında öz əksini tapır. Onun son məktubunda özünü Həzrət Hüseyn (ə) məktəbinin davamçısı kimi təqdim etməsi təsadüfi deyildi. Burada məqsəd dini simvolizm deyil, haqq uğrunda fədakarlıq, qorxmadan zülmə qarşı dayanmaq və Vətən naminə canından keçmək ideyasına bağlılıq idi. Kərbəla məktəbinin əsas mesajı da məhz ədalət, ləyaqət və haqsızlığa boyun əyməməkdir.
Digər diqqətçəkən məqam bəzi tənqidlərin selektiv xarakter daşımasıdır. Müsəlmanları yoxsullara yardım etməməkdə ittiham edən bəzi şəxslər eyni zamanda dini icmaların həyata keçirdiyi xeyriyyə aksiyalarını görməzdən gəlirlər. Təbii ki, hər bir dini ibadət və ya ziyarət sosial məsuliyyət hissi ilə müşayiət olunmalıdır. Lakin eyni prinsip tənqid edənlərə də şamil edilməlidir. Humanizm yalnız başqalarından tələb olunan dəyər deyil, hər kəsin öz davranışında nümayiş etdirməli olduğu prinsipdir.
Bu baxımdan Aşura günü yaşanan sadə, lakin mənəvi baxımdan dəyərli hadisələr daha çox diqqətə layiqdir. Dükanını bağlayaraq mərasimə gedən sahibkarın ən keyfiyyətli məhsullarını küçədə “Ehtiyacı olanlar üçün pulsuzdur” qeydi ilə qoyub getməsi dini dəyərlərin praktik təzahürünün gözəl nümunəsidir. Bu cür davranışlar nə sensasiya yaradır, nə də sosial şəbəkələrdə milyonlarla baxış toplayır. Ancaq cəmiyyətin mənəvi sağlamlığını məhz belə nümunələr möhkəmləndirir.
Müzakirələr zamanı başqa bir problem də ortaya çıxır. Sosial mediada dünyasını dəyişmiş din xadimləri haqqında təhqiramiz ifadələr işlədilir, onların ünvanına böhtan və qeybət xarakterli fikirlər səsləndirilir. İslam etikası baxımından qeybət ciddi mənəvi qüsur hesab olunur. Bu səbəbdən dini mövzular ətrafında fikir ayrılığı normal sayılsa da, təhqir və alçaldıcı ritorika nə dini, nə də etik baxımdan məqbul hesab edilə bilər. Allah bu neqativ düşüncə və hərəkət sahiblərini Qurani-Kərimin ayələrinin birində “ölmüş qardaşının ətini yeyənlər” adlandırır və qeybət kimi çirkin əməldən çəkindirir.
Eyni zamanda, Güney Azərbaycan folklorunda dolaşan zarafat və ya gülməcələrin dini hökm kimi təqdim edilməsi də ictimai manipulyasiya nümunəsidir. Dinlə bağlı istənilən iddia mötəbər mənbələrə və elmi əsaslara söykənməlidir. Əks halda, yanlış məlumatlar cəmiyyət daxilində süni qarşıdurmalar yaradır.
Əslində Kərbəla hadisəsinin mahiyyəti baş yarmaq və ya zahiri mərasimlər deyil. Onun əsas fəlsəfəsi zülmə qarşı müqavimət, haqqın müdafiəsi, vicdan azadlığı, insan ləyaqəti və fədakarlıqdır. Tarix boyu bu hadisədən ilham alan insanlar həmin dəyərləri müxtəlif formalarda yaşatmağa çalışıblar. Kimisi qan verir, kimisi ehtiyac sahibinə əl tutur, kimisi Vətən uğrunda canından keçir, kimisi isə sadəcə bir ac ailənin süfrəsinə ərzaq aparır.
İctimai müzakirələrdə emosiyalardan daha çox obyektivliyə ehtiyac var. Bir neçə neqativ görüntünü ümumiləşdirərək milyonlarla insanın inancını gözdən salmaq nə elmi yanaşmadır, nə də demokratik düşüncə tərzinə uyğundur. Eyni zamanda, dini mərasimlər adı altında sağlamlığa zərər vuran və İslam alimlərinin də qəbul etmədiyi davranışların tənqid edilməsi də təbiidir. Ədalətli mövqe hər iki həqiqəti eyni anda görə bilməkdən keçir.
Azərbaycanın klassik şairi və nəqşibəndi şeyxi Seyid Mir Həmzə Nigarinin məşhur beyti də məhz mənəvi seçimə işarə edir:
Siz şeytani, biz Rəhmani, ziddi-əndər ziddiz hasil,
Siz zülmani, biz nurani, siz bir tərəf, biz bir tərəf.
Bu misralar qarşıdurmaya çağırışdan daha çox insanın öz seçimlərinə və mənəvi mövqeyinə diqqət çəkmək kimi dəyərləndirilə bilər. Çünki Kərbəla məktəbinin əsas dərsi də məhz budur. İnsanı ucaldan zahiri görüntü deyil, onun haqq, ədalət və mərhəmət yolunda tutduğu mövqedir.
