XXI əsrdə beynəlxalq münasibətlər sistemində dövlətlər arasında qarşılıqlı etimad, strateji əməkdaşlıq və uzunmüddətli tərəfdaşlığa əsaslanan əlaqələrin inkişafı qlobal sabitliyin mühüm dayaqlarından birinə çevrilmişdir. Bu baxımdan Azərbaycan Respublikası ilə İtaliya Respublikası arasında qurulmuş strateji tərəfdaşlıq münasibətləri həm ikitərəfli, həm də regional və beynəlxalq müstəvidə böyük önəm kəsb edir.
2025-ci il sentyabrın 30-da Bakıda keçirilmiş Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin və İtaliya Respublikasının Prezidenti Sercio Mattarellanın görüşü, eləcə də mətbuata verdikləri birgə bəyanat ölkələrimiz arasında çoxşaxəli əməkdaşlığın yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu təsdiqlədi. Prezident İlham Əliyevin sözlərinə görə, İtaliya ilə Azərbaycan arasında münasibətlər hər zaman dostluq və etimad prinsiplərinə əsaslanmışdır. Bu münasibətlər təkcə rəsmi sənədlərdə deyil, praktiki əməkdaşlıq layihələrində də özünü büruzə vermişdir. Tərəflər arasında 2015-ci ildə imzalanmış strateji tərəfdaşlıq sənədi və 2020-ci ildə qəbul olunmuş Hərtərəfli Strateji Tərəfdaşlıq haqqında Birgə Bəyannamə ikitərəfli əlaqələrin hüquqi bazasını möhkəmləndirmiş, əməkdaşlığın müxtəlif istiqamətlərdə genişlənməsinə zəmin yaratmışdır. Azərbaycan və İtaliya arasında siyasi münasibətlər qarşılıqlı hörmət və bərabərlik prinsiplərinə əsaslanır. İtaliya Prezidenti Sercio Mattarella son yeddi ildə ikinci dəfədir Azərbaycana rəsmi səfər edir. Bu fakt bir daha sübut edir ki, Roma-Bakı münasibətləri ardıcıl inkişaf dinamikasına malikdir. Hər iki ölkə dövlət başçılarının müntəzəm görüşləri ikitərəfli əlaqələrin dərinləşməsinə, həmçinin beynəlxalq gündəmdə mühüm məsələlər üzrə mövqelərin uzlaşdırılmasına şərait yaradır.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev 2023-cü ildə İtaliyada rəsmi səfərdə olmuş, həmin görüşdə Prezident Mattarellanı Azərbaycana dəvət etmişdi. Bu dəvətin reallaşması tərəflər arasında dialoqun davamlı xarakter daşıdığını göstərir. Görüşlərdə müzakirə olunan məsələlərin konkret layihələrə çevrilməsi isə siyasi münasibətlərin yalnız deklarativ deyil, həm də praktik nəticələr verdiyinə sübutdur. Azərbaycan ilə İtaliya arasında iqtisadi əməkdaşlıq münasibətlərin əsas sütunlarından biridir. İtaliya hal-hazırda Azərbaycanın birinci ticarət tərəfdaşıdır. Bu, hər iki ölkənin iqtisadiyyatının qarşılıqlı şəkildə bir-birini tamamladığını və əməkdaşlıq üçün geniş imkanların mövcud olduğunu göstərir.
Neft-qaz ixracı, sənaye müəssisələrinin inşası, yeni layihələrin reallaşdırılması ikitərəfli münasibətlərin strateji əhəmiyyətini daha da gücləndirmişdir. 2020-ci ildən etibarən fəaliyyətə başlamış Trans-Adriatik Qaz Kəməri (TAP) Azərbaycan qazını birbaşa İtaliya ərazisinə və oradan Avropanın digər bölgələrinə çatdırır. Bu layihə yalnız Azərbaycan və İtaliya arasında deyil, bütövlükdə Avropa qitəsində enerji təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə xidmət edir. Prezident İlham Əliyev çıxışında haqlı olaraq vurğulamışdır ki, TAP layihəsinin icrası zamanı üzə çıxan çətinliklərin aradan qaldırılmasında Prezident Mattarellanın şəxsi təşəbbüsü və dəstəyi mühüm rol oynamışdır. Bu, tərəflər arasında yüksək etimadın təzahürüdür. Hazırda Azərbaycan qazı 14 ölkəyə ixrac olunur və coğrafi əhatəsinə görə dünya üzrə birinci yerdədir. Azərbaycan nefti İtaliyanın enerji balansında birinci, Azərbaycan qazı isə ikinci yerdə qərarlaşır. Bu göstəricilər İtaliya üçün Azərbaycanın strateji əhəmiyyətini, Azərbaycan üçün isə İtaliyanın etibarlı tərəfdaş olduğunu bir daha sübut edir. Azərbaycan-İtaliya əməkdaşlığı yalnız neft-qaz sahəsi ilə məhdudlaşmır. Prezident İlham Əliyevin bəyanatında xüsusi olaraq vurğulanmışdır ki, hazırda Azərbaycan Avropa İttifaqı ilə elektrik enerjisinin ixracı üzrə də fəal işləyir. Elektrik xətlərinin çəkilişi ilə bağlı texniki-iqtisadi əsaslandırma hazırlanır və yaxın vaxtlarda tamamlanacaq. Bu layihə Cənub Qaz Dəhlizinin uğurunu yaşıl enerji sahəsində yeni istiqamətlərin açılması ilə davam etdirəcək.
Xəzər dənizinin dibi ilə Orta Asiyadan Azərbaycana və buradan Avropaya ötürüləcək elektrik enerjisi gələcəkdə qitələrarası enerji əməkdaşlığını yeni mərhələyə çıxaracaq. Bu, Azərbaycan və İtaliyanın yalnız ənənəvi enerji sahəsində deyil, həm də alternativ enerji, yaşıl texnologiyalar və dayanıqlı inkişaf istiqamətində birgə fəaliyyətini gücləndirəcək. İki ölkə arasında humanitar əməkdaşlıq, xüsusilə təhsil sahəsində əlaqələrin genişləndirilməsi münasibətlərin strateji xarakterini daha da möhkəmləndirir.
Prezidentlərin son görüşündə vurğulandığı kimi, artıq Bakıda İtaliya-Azərbaycan Universiteti fəaliyyətə başlayıb. Bu universitetin yaradılması təşəbbüsü 2020-ci ildə Prezident İlham Əliyevin İtaliyaya dövlət səfəri zamanı irəli sürülmüş, 2022-ci ildə ADA Universiteti ilə İtaliyanın beş aparıcı ali təhsil müəssisəsi arasında əməkdaşlıq sazişləri imzalanmışdır. 2023-cü ildən universitet tələbə qəbuluna başlayıb və hazırda yüzlərlə gənc burada müasir ixtisaslar üzrə təhsil alır. Universitetdə 8 bakalavr və 2 magistr proqramı həyata keçirilir. Təhsil sahələri memarlıqdan kənd təsərrüfatı texnologiyalarına, mühəndislikdən idarəetməyə qədər geniş spektri əhatə edir.
Tədris prosesinə İtaliyanın nüfuzlu universitetləri birbaşa dəstək verir, ikili diplom proqramları həyata keçirilir. Universitetin laboratoriyaları, dizayn studiyaları və innovativ emalatxanaları tələbələrə praktik biliklər qazanmaq imkanı yaradır. Bu layihə təkcə təhsil müəssisəsi deyil, həm də Azərbaycan-İtaliya dostluğunun simvolu, elm və mədəniyyətlərin qovuşma nöqtəsi kimi dəyərləndirilə bilər. Burada yetişən tələbələr gələcəkdə hər iki ölkənin “mədəniyyət elçiləri” rolunu oynayacaq, xalqlar arasında körpülər salacaqlar. Azərbaycan-İtaliya münasibətləri təkcə ikitərəfli müstəvidə deyil, həm də Azərbaycan-Avropa İttifaqı əməkdaşlığı kontekstində mühüm əhəmiyyət kəsb edir. İtaliya hər zaman Azərbaycanın Avropa İttifaqı ilə əlaqələrinin inkişafına dəstək göstərmişdir. Son illər Brüssel-Bakı münasibətlərində müşahidə olunan müsbət dinamika da bu dəstəyin nəticələrindən biridir. Prezident İlham Əliyevin vurğuladığı kimi, Avropa İttifaqı ilə əməkdaşlıqda enerji, ticarət və humanitar sahələr üzrə müsbət addımlar atılır. İtaliyanın bu prosesdəki rolu Azərbaycanın Avropa ilə inteqrasiyasını sürətləndirən mühüm amillərdəndir.
Prezident İlham Əliyevin və Prezident Sercio Mattarellanın görüşü göstərdi ki, Azərbaycan ilə İtaliya arasında münasibətlər yalnız iqtisadi maraqlara əsaslanmır. Bu münasibətlər dostluq, qarşılıqlı etimad və strateji tərəfdaşlıq prinsiplərinə söykənir. Enerji layihələri, ticarət əlaqələri, humanitar əməkdaşlıq, elm və təhsil sahəsində reallaşan təşəbbüslər bu tərəfdaşlığın çoxşaxəli və dayanıqlı olduğunu təsdiqləyir. Azərbaycan və İtaliya arasında qurulan strateji tərəfdaşlıq, həm regionda, həm də qlobal miqyasda sabitlik və əməkdaşlığa mühüm töhfədir.
Bu tərəfdaşlıq nümunəsi göstərir ki, uzaq coğrafiyalarda yerləşən ölkələr də səmimi münasibət və qarşılıqlı etimad əsasında bir-birinə yaxın ola, ortaq dəyərlər və məqsədlər uğrunda uğurlu əməkdaşlıq qura bilərlər.
Şahin Seyidzadə,
Milli Məclisin deputatı
