Azərbaycan cəmiyyəti uzun illər ərzində fərqli etnik qrupların, mədəni ənənələrin və dini baxışların bir arada yaşadığı sosial məkan kimi formalaşıb. Bu müxtəliflik yalnız demoqrafik göstərici deyil, həm də ictimai münasibətlərin strukturunu müəyyən edən əsas amillərdən biri kimi çıxış edir. Tarix boyu bu ərazidə müxtəlif inanc sistemləri paralel şəkildə mövcud olmuş, qarşılıqlı təsir və adaptasiya nəticəsində sabit bir birgəyaşayış modeli yaranmışdır. Müasir dövrdə isə bu model daha sistemli şəkildə qorunur və inkişaf etdirilir.
Cəmiyyətdə fərqli dini mənsubiyyətlərin harmonik şəkildə mövcudluğu sosial stabilliyin vacib dayaqlarından biri hesab olunur. Burada diqqəti çəkən əsas məqamlardan biri ondan ibarətdir ki, müxtəlif inanc sahibləri arasında qarşıdurmaların geniş miqyas alması kimi halların qarşısı tarixi və mədəni ənənələr hesabına alınmışdır. Bu, yalnız hüquqi mexanizmlərlə deyil, eyni zamanda sosial şüur və qarşılıqlı hörmət mədəniyyəti ilə də dəstəklənən bir prosesdir.
Dövlət idarəetmə sistemində mədəni və dini müxtəlifliyin qorunması istiqamətində ardıcıl yanaşma müşahidə olunur. Sosial inteqrasiyanın gücləndirilməsi, fərqli icmalar arasında dialoqun təşviqi və ortaq dəyərlərin formalaşdırılması bu siyasətin əsas istiqamətlərindəndir. Bu yanaşma nəticəsində cəmiyyət daxilində müxtəlif dini qruplar arasında münasibətlər qarşılıqlı anlaşma və etimad üzərində qurulmuşdur.
Azərbaycanın coğrafi mövqeyi də bu müxtəlifliyin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin kəsişdiyi bir regionda yerləşməsi ölkənin sosial-mədəni inkişafına çoxşaxəli təsir göstərmişdir. Bu təsir nəticəsində müxtəlif dini və fəlsəfi baxışlar bir-biri ilə təmasda olmuş, zamanla birgəyaşayış mədəniyyətinə çevrilmişdir. Bu gün ölkədə müxtəlif dini icmaların fəaliyyət göstərməsi və onların sərbəst şəkildə öz ibadət və mədəni ənənələrini davam etdirməsi həmin tarixi prosesin davamı kimi qiymətləndirilə bilər.
Cəmiyyətin dini tərkibi müxtəlif olsa da, bu fərqlilik parçalanma deyil, əksinə, sosial zənginlik yaradan faktor kimi qəbul edilir. İnsanların gündəlik həyatında bir-birinin inancına hörmət etməsi, ictimai münasibətlərdə tolerant davranışların formalaşmasına şərait yaradır. Bu isə öz növbəsində sosial həmrəyliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Mədəni və dini obyektlərin qorunması və bərpası istiqamətində həyata keçirilən layihələr də bu siyasətin tərkib hissəsidir. Müxtəlif tarixi məbədlərin və ziyarətgahların yenidən bərpası yalnız dini irsin qorunması deyil, həm də mədəni yaddaşın yaşadılması baxımından əhəmiyyətlidir. Bu cür fəaliyyətlər müxtəlif icmaların mədəni irsinə hörmət yanaşmasını nümayiş etdirir və cəmiyyət daxilində qarşılıqlı etimadı gücləndirir.
Eyni zamanda humanitar təşəbbüslər və sosial layihələr də dini və mədəni müxtəlifliyin inkişafına töhfə verir. Bu layihələr vasitəsilə müxtəlif icmalar arasında əməkdaşlıq genişlənir, ortaq dəyərlər ətrafında birləşmə meylləri güclənir. Belə təşəbbüslər həm daxili sosial sabitliyə, həm də beynəlxalq səviyyədə ölkənin multikultural imicinin formalaşmasına təsir göstərir.
Sosial birlik ideyasının güclənməsi xüsusilə çətin tarixi mərhələlərdə daha aydın şəkildə müşahidə olunur. Müxtəlif dini və etnik qrupların nümayəndələrinin ümumi məqsədlər uğrunda bir araya gəlməsi cəmiyyətin daxili dayanıqlığını nümayiş etdirir. Bu, həm də göstərir ki, fərqli inanc və baxışlar milli həmrəyliyin qarşısında maneə yaratmır, əksinə onu daha da möhkəmləndirir.
Dini müxtəlifliklə bağlı yanaşma təkcə daxili sosial münasibətlərlə məhdudlaşmır, həm də beynəlxalq miqyasda ölkənin mədəni diplomatiyasına təsir edir. Müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin təmsilçilərinin bir arada yaşadığı model qlobal miqyasda maraq doğurur və nümunə kimi təqdim edilir. Bu isə ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində humanitar imicini gücləndirir.
Nəticə etibarilə, dini və mədəni müxtəlifliyin qorunması təkcə bir siyasət istiqaməti deyil, həm də cəmiyyətin inkişaf fəlsəfəsinin tərkib hissəsidir. Bu yanaşma sosial sabitliyi təmin etməklə yanaşı, fərqli icmalar arasında qarşılıqlı hörmət və anlaşma mühitini formalaşdırır. Beləliklə, müxtəlifliyin harmoniyaya çevrildiyi bir sosial model yaranır və bu model davamlı inkişafın əsas dayaqlarından biri kimi çıxış edir.
Azad Məsiyev, politoloq
Məqalə, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Sabitlik adası: tolerant və mulltikultural Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.
