Son günlər Polad Bülbüloğlunun şəxsi həyatı ətrafında deyilənləri, yazılanları, sosial şəbəkələrdə verilən hökmləri izlədikcə məni bir məsələ düşündürür: biz nə vaxt başqasının ailə həyatını bu qədər rahatlıqla öz müzakirə predmetimizə çevirməyə başladıq?
Polad Bülbüloğlu bu yazı üçün sadəcə konkret səbəbdir. Məsələ ondan daha böyükdür. Bu gün onun haqqında danışılır, sabah başqasının şəxsi həyatı eyni şəkildə hamının qarşısına çıxarıla bilər.
Bunu Avropa.info-ya açıqlamasında tanınmış hüquqşünas, siyasi şərhçi Əliməmməd Nuriyev deyib.
MƏNİM BURADA NƏ İŞİM VAR?
Mən bu yazıda həmin şəxsi münasibətin özünü deyil, bizim ona müdaxilə etmək həvəsimizi müzakirə edirəm.
Əgər iki yetkin insan öz şəxsi həyatları barədə sərbəst qərar verirlərsə, onların arasındakı yaş fərqi, əvvəlki ailə həyatı, bir-birini nə vaxt tanıması, niyə belə qərar verməsi mənim, sizin, sosial şəbəkələrdə minlərlə adamın hansı ictimai marağına toxunur?
Əlbəttə, ictimai şəxsin həyatına maraq adi vətəndaşa münasibətdə olduğundan daha böyükdür. Deputatın, nazirin, yüksək dövlət vəzifəsi daşımış şəxsin fəaliyyəti, qərarları, gəlirləri, mümkün maraqlar toqquşması, dövlət resurslarından necə istifadə etməsi sorğulana bilər. Bu, normaldır. Hətta lazımdır.
İki insanın münasibətində zor, məcburetmə, hüquq pozuntusu, vəzifədən sui-istifadə, maraqlar toqquşması, dövlət imkanlarından şəxsi məqsədlər üçün istifadə və ya başqa şəxslərin hüquqlarına toxunan hal varsa, məsələ artıq yalnız onların şəxsi işi sayıla bilməz. Burada ictimai maraq yaranır və sual vermək də, araşdırmaq da tamamilə təbiidir.
Bunların heç biri yoxdursa, üçüncü adamın həmin münasibətdə özünə yer axtarmasının səbəbi nədir?
Qəribəsi budur ki, biz sadəcə maraqlanmırıq. Hökm də veririk.
“Bu yaşda olarmı?”, “Niyə onunla?”, “İnsan nə deyər?”
Kimdir bu “insan”? Başqasının şəxsi qərarını hansı ölçü ilə mühakimə etmək hüququ qazanıb?
Yaş məsələsi xüsusilə düşündürücüdür. İki yetkin insan arasındakı böyük yaş fərqi kiminsə şəxsi təsəvvürünə, zövqünə, hətta mənəvi baxışlarına uyğun gəlməyə bilər. İnsan bunu qəbul etməyə də bilər və bunu demək haqqı da var.
Amma yaş fərqi özlüyündə ictimai ittiham üçün əsas deyil. İctimai sual yaş fərqinin özündən yox, həmin münasibətdə vəzifədən, nüfuzdan və ya asılılıqdan sui-istifadəyə dair əsaslı şübhə yarandığı yerdən başlaya bilər.
Bizim zövqümüz hüquq deyil. Mənəvi təsəvvürümüz də avtomatik olaraq başqasının həyat qaydasına çevrilmir.
Bir şeyi də qəbul etmək lazımdır: qanuni olan hər davranış mütləq hamının əxlaqi baxışına uyğun gəlməyə bilər. Cəmiyyətin mənəvi dəyərləri var və insanlar həmin dəyərlər əsasında münasibət bildirirlər. Mən heç kimin mənəvi qiymətləndirmə haqqını inkar etmirəm.
Mən bu haqqın başqasını alçaltmaq, təhqir etmək, onun şəxsi həyatını kollektiv tamaşaya çevirmək azadlığı kimi başa düşülməsinə etiraz edirəm.
“Mən belə münasibəti qəbul etmirəm” demək bir şeydir. Bir insanın şəxsi həyatını didik-didik etmək, onu yaşına görə ələ salmaq, ailə münasibətlərini sensasiyaya çevirmək isə tamam başqa.
Mən Polad Bülbüloğlunun şəxsi qərarının doğru və ya yanlış olduğunu qiymətləndirmək istəmirəm.
Elə məsələ də budur. Niyə qiymətləndirməliyəm?
Onun şəxsi həyatı haqqında mənim qiymətim kimə və niyə lazımdır?
Bəzən bir insanı müdafiə etmək istəyərkən də yanlış arqument seçirik. Deyirik, böyük sənətkardır, dövlətə xidmət edib, tanınmış adamdır, müəyyən yaşa çatıb, ona görə şəxsi həyatına toxunmaq olmaz.
Məncə, məsələ belə qoyulmamalıdır.
Polad Bülbüloğlu bunların heç biri olmasaydı da, onun şəxsi həyatına hörmət edilməli idi.
Adamın şəxsi həyatının olması üçün ordenə, vəzifəyə, məşhurluğa, böyük bioqrafiyaya ehtiyacı yoxdur. Şəxsi həyat toxunulmazlığı xidmətlər müqabilində verilən imtiyaz deyil.
Məni konkret hadisədən daha çox başqa şey narahat edir. Başqasının şəxsi həyatına müdaxilə tədricən davranış modelinə çevrilir.
Kim boşandı, kim yenidən evləndi, kim özündən yaşca böyük və ya kiçik biri ilə ailə qurdu… Bunları bilməyə qəribə bir ehtiyac yaranıb. Bilmək də kifayət etmir. Mütləq münasibət bildirməli, tərəf seçməli, kimin haqlı, kimin günahkar olduğunu müəyyənləşdirməliyik.
Sonra da buna ictimai müzakirə deyirik.
Halbuki ictimaiyyətin maraqlandığı hər şey ictimai maraq deyil.
Bu iki anlayış arasındakı sərhədi itirəndə problem başlayır.
Bəzən söhbət sadəcə maraqdan, bəzən dedi-qodudan, bəzən də başqasının şəxsi məkanına müdaxilədən gedir. Bunların hamısı kütləvi hücumla, təhqirlə, məsxərə ilə birləşəndə isə artıq linç başlayır.
Burada bir şeyi dəqiq demək lazımdır: hər tənqid linç deyil.
Bir insanın davranışını bəyənməmək, onunla razılaşmamaq, hətta bunu açıq şəkildə demək demokratik cəmiyyətdə normaldır. “Linç” sözü tənqiddən qorunmaq üçün sipərə çevrilməməlidir.
Amma yüzlərlə insanın bir nəfərin üzərinə yönəlməsi, onun təhqir edilməsi, yaşına görə məsxərəyə qoyulması, təsdiqlənməmiş şəxsi məlumatların yayılması, ailə üzvlərinin müzakirəyə çəkilməsi və adamın şəxsi həyatının kütləvi əyləncəyə çevrilməsi artıq tamam başqa hadisədir.
Linç həmişə daş atmaqla olmur. İndi bunun üçün bəzən bir telefon və sosial şəbəkə hesabı kifayət edir.
Adam birdən-birə minlərlə insan qarşısında öz şəxsi həyatını izah etmək, hətta müdafiə etmək məcburiyyətində qalır. Halbuki bəlkə də heç kimə izahat borcu yoxdur.
Məncə, problem artıq burada konkret şəxsin sərhədlərini aşır. Bu, ictimai davranış problemidir.
Azərbaycan cəmiyyətində başqasının ailə həyatına həddindən artıq maraq yeni hadisə deyil. Sadəcə sosial şəbəkələr ona əvvəllər olmayan miqyas, sürət və bəzən də qəddarlıq verib.
Bir vaxtlar bir ailə haqqında deyilən söz bir məhəllənin, kəndin, müəyyən çevrənin daxilində qalırdı. İndi bir neçə saat ərzində on minlərlə insana çatır. Hər kəs də özünü hökm verməyə səlahiyyətli saya bilir.
Burada “ictimai əxlaq” anlayışından ehtiyatla istifadə etmək lazımdır.
İctimai əxlaq başqasının ailəsinə nəzarət etmək deyil. Onun bir tərəfi də sərhəd tanımaq, başqasının ləyaqətinə hörmət etməkdir. Bildiyin hər şəxsi məlumatı yaymamaq, eşitdiyin hər sözü xəbərə çevirməmək, bir insanın ailə məsələsini öz əyləncənə çevirməməkdir.
Şəxsi həyat toxunulmazlığı heç kimi qanundan və ictimai məsuliyyətdən azad etmir. Zorakılıq, məcburetmə, hüquq pozuntusu, korrupsiya, maraqlar toqquşması, vəzifədən sui-istifadə və ya başqa insanların hüquqlarının tapdanması varsa, “bu, şəxsi həyatdır” deyib susmaq olmaz.
Amma iki yetkin insanın sərbəst qərarını sırf yaş fərqinə, keçmişinə və ya bizim həyat təsəvvürümüzə uyğun gəlmədiyinə görə ümumi mühakiməyə çıxarmaq tamam başqa şeydir.
Bunun cəmiyyətə nə verdiyini anlamaq çətindir.
Əvəzində sərhədlər tədricən silinir. Başqasının şəxsi həyatına müdaxilə adi davranışa çevrilir. İş o yerə çatır ki, adam öz şəxsi həyatı barədə qərar verəndə belə düşünür: görəsən, camaat nə deyəcək?
Məncə, təhlükəli olan budur.
Çünki şəxsi həyatın toxunulmazlığı yalnız Konstitusiyada və qanunda yazılmış hüquq deyil. Bu, həm də cəmiyyətin mədəniyyət ölçüsüdür.
Mədəni cəmiyyət yalnız insanların nə qədər sərbəst danışması ilə ölçülmür. İnsanların harada susmağı, harada dayanmağı bacarması da mədəniyyətin göstəricisidir.
Polad Bülbüloğlunun şəxsi həyatını həvəslə müzakirə edən insanların böyük əksəriyyəti, yəqin ki, öz ailəsində baş verən bir məsələnin sabah bütün ölkənin müzakirəsinə çıxarılmasını istəməz.
Mən də istəmərəm. Siz də, yəqin ki, istəməzsiniz.
Elə isə özümüz üçün istəmədiyimizi başqasına niyə bu qədər asanlıqla edirik?
Polad Bülbüloğlunun ictimai fəaliyyəti müzakirə oluna bilər. Dövlət vəzifəsində fəaliyyəti, siyasi mövqeyi, qərarları, sənəti, yaradıcılığı tənqid edilə bilər. İctimai şəxs buna hazır olmalıdır.
Amma ictimai şəxs olmaq insanın bütün həyatının ictimai mülkiyyətə çevrilməsi demək deyil.
Bir yer var ki, orada dayanmaq lazımdır.
Oradan o tərəf insanın öz həyatıdır.
Kiminlə yaşayacağı, kimi sevəcəyi, hansı yaşda ailə quracağı, şəxsi münasibətlərini necə quracağı — qanunu və başqa insanların hüquqlarını pozmadığı müddətdə — ilk növbədə onun öz seçimidir.
Bəlkə başqasının şəxsi həyatını müzakirə etməzdən əvvəl özümüzə çox sadə bir sual vermək kifayətdir:
Mənim burada nə işim var?
Bu sualı özümüzə vaxtında verə bilsək, bəlkə həm insanları haqsız linçdən qoruyarıq, həm də özümüzdə getdikcə adiləşən təhlükəli bir vərdişdən qurtularıq:
başqasının həyatını özümüzünkü hesab etməkdən.
