Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin (ICJ) İsrailin Birləşmiş Millətlər Təşkilatı (BMT) təşkilatlarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərin hüquqi nəticələrini qiymətləndirən məsləhətçi rəy dinləmələrinin üçüncü günündə Türkiyə adından xarici işlər nazirinin müavini Nuh Yılmaz təqdimatla çıxış edib.
Avropa.info-nun məlumatına görə İsrailin BMT-nin Yaxın Şərqdəki Fələstinli Qaçqınlara Yardım və İşlər üzrə Agentliyinə (UNRWA) qadağası ilə bağlı dinləmələr beş gün sonra Niderlandın inzibati paytaxtı Haaqadakı Sülh Sarayında yekunlaşacaq.
Dinləmələrin üçüncü günündə ABŞ, Rusiya, Fransa, Macarıstan və İndoneziyadan sonra Türkiyə günorta iclasında təqdimatlarla çıxış edib .
Haaqada davam edən dinləmələrdə 39 dövlət və 4 beynəlxalq təşkilat İsrailin BMT təşkilatlarına tətbiq etdiyi məhdudiyyətlərə münasibətini bildirəcək.
Türkiyə adından ICJ-də təqdimat edən Xarici İşlər Nazirinin müavini Yılmaz xatırladıb ki, ICJ 19 iyul 2024-cü ildə açıqladığı məşvərət rəyində İsrailin fələstinlilərə qarşı işğal və zülm siyasəti həyata keçirdiyini hüquqi cəhətdən təsdiqləyib.
[Şəkil: AA]
“Biz Qəzzada dinc əhaliyə qarşı görünməmiş bir soyqırımla qarşı-qarşıyayıq. İsrailin təcavüzü İordan çayının qərb sahilinə və qonşu ölkələrə, xüsusilə Livan və Suriyaya yayılır “, – Yılmaz bildirib.
İsrailin Qəzzaya hücumlarını dayandırmaqda beynəlxalq ictimaiyyətin “kafi olmadığına” işarə edən Yılmaz, İsrailin 15 yanvar 2025-ci ildə razılaşdırılmış atəşkəsə əməl etmədiyini vurğulayıb .
Yılmaz, İsrailin İordan çayının qərb sahilindəki düşərgələrə hücumlarından sonra BMT-nin məlumatlarına görə 50 min insanın didərgin düşdüyünü və İsrail Müdafiə Nazirliyinin bu insanların geri dönməsinə icazə verilməyəcəyi ilə bağlı açıqlama verdiyini bildirib.
“Türkiyənin mövqeyi beynəlxalq humanitar hüquqa əsaslanır”
Türkiyənin İsrailin beynəlxalq öhdəliklərinə əməl etməsində qərarlı olduğunu vurğulayan Yılmaz, İsrailin öhdəliklərindən birinin Fələstin xalqının əsas ehtiyac və xidmətlərə maneəsiz çıxışını təmin etmək məsuliyyəti olduğunu bildirib.
İsrailin də BMT üzvü olaraq üzərinə götürdüyü öhdəlikləri yerinə yetirməli olduğunu bildirən Yılmaz, “Türkiyənin mövqeyi BMT Nizamnaməsi, beynəlxalq hüquq və beynəlxalq insan haqları hüququ da daxil olmaqla fundamental beynəlxalq hüquqi sənədlərə əsaslanır ” dedi.
İsrailin Şərqi Qüdsə daxil olmaqla BMT personalının girişini məhdudlaşdırdığını , lakin BMT personalı və binalarının Cenevrə Konvensiyasına uyğun olaraq qorunmalı olduğuna diqqət çəkən Yılmaz, İsrailin bu girişi əngəlləməsinin də ədalətə mane olduğunu bildirib.
“İsrailin Qəzzaya yardımı dayandırması mülki şəxslərin kollektiv cəzasıdır”
İsrailin Qəzzaya yardımı əngəlləməsinə toxunan Yılmaz deyib:
“İsrail hökumətinin Qəzzəyə humanitar yardım daşımalarını tamamilə dayandırmaq barədə martın 2-dən qüvvəyə minmiş birtərəfli qərarı Qəzzada olan bütün mülki şəxslərə qarşı kollektiv cəzanın bir formasıdır. Bu hərəkət Qəzzada işğalçı dövlət kimi İsrailin Dördüncü Cenevrə Konvensiyasında göstərilən humanitar yardıma çıxışı təmin etmək öhdəliyinə ziddir.”
Yılmaz qeyd edib ki, İsrailin beynəlxalq öhdəliklərini yerinə yetirməməsi uzun müddətdir UNRWA-nı və fələstinli qaçqınlar üçün ictimai xidmətləri hədəf almasında açıq şəkildə özünü göstərir.
UNRWA-nın kritik roluna baxmayaraq, İsrailin fəaliyyətini əngəlləməsi səbəbindən ciddi problemlərlə üzləşdiyini qeyd edən Yılmaz, bunlara UNRWA personalının hərəkətinə məhdudiyyətlər, əsassız həbslər, BMT obyektlərini hədəf alan hərbi əməliyyatlar və Qəzzanın blokadası daxildir.
“UNRWA İsrail qüvvələrinin Agentliyin neytrallığını və toxunulmazlığını pozduğu hadisələri, o cümlədən onun obyektlərinə və personalına hücumları sənədləşdirib”, – Yılmaz bildirib.
Bu çərçivədə nazir müavini Yılmaz 2009-cu ildə İsrailin Qəzzadakı UNRWA kompleksini bombaladığını, humanitar yardımları məhv etdiyini, 2013-cü ildə isə İordan çayının qərb sahilində UNRWA əməkdaşının İsrail qüvvələri tərəfindən öldürüldüyünü xatırladıb.
İsrailin qanunvericilik fəaliyyətinin Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsinin Cənubi Afrika-İsrail davasında verdiyi üç müvəqqəti tədbiri (26 yanvar, 28 mart və 24 may 2024-cü il tarixləri) pozduğunu bildirən Yılmaz aşağıdakı qiymətləndirməni etdi:
“Sərəncamlar İsrailə xüsusi olaraq qorunan Fələstin əhalisinin fiziki məhvinə səbəb olacaq şərait yaradan hərəkətlərdən çəkinməyə və Qəzzəyə məhdudiyyətsiz humanitar yardımın göstərilməsinə şərait yaratmağa icazə verdi. UNRWA-nın Qəzzada fəaliyyətinin qadağan edilməsi, Agentliyin insan əhaliyə və mülki əhaliyə əsas yardım göstərən statusunu nəzərə alaraq , müvəqqəti tədbirlərin pozulmasıdır. Fələstinlilərin qorunan bir qrup olaraq məhv edilməsi”.
Yılmaz , İsrailin mühasirəyə aldığı martın 2-dən bəri Qəzza zolağına humanitar yardım və ləvazimatların daxil ola bilmədiyini təkrarladı . “Bu mühasirə indi səkkiz həftədən çox davam edib və ilk dəfə münaqişənin başladığı 2023-cü ilin oktyabrında tətbiq edilən mühasirənin ümumi müddətini keçib. Nəticədə, ərzaq və tibbi yardım da daxil olmaqla kritik humanitar ləvazimatlar sürətlə tükənmək üzrədir”, – Yılmaz bildirib.
Yılmaz vurğulayıb ki, məhkəmə İsrailin BMT, BMT təsisatları və digər beynəlxalq təşkilatlara qarşı hərəkətlərinin qanunsuzluğunu, habelə beynəlxalq hüquq çərçivəsində öhdəliklərini təsdiqləmək üçün “hüquqi, tarixi və mənəvi məsuliyyət daşıyır”.
Nazir müavini Yılmaz Türkiyənin İsrail-Fələstin probleminin ədalətli və qalıcı həllini dəstəkləməyə sadiq qalacağını vurğulayaraq çıxışını yekunlaşdırdı.
İsrailin ICJ-dəki BMT agentliklərinə məhdudiyyətləri
28 oktyabr 2024-cü ildə İsrail Parlamentinin UNRWA-nın fəaliyyətini məhdudlaşdıran qanunları qəbul etməsi və 31 yanvar 2025-ci il tarixində UNRWA-nın Şərqi Qüdsdəki əməliyyatlarını dayandırması ilə bağlı BƏƏ-nin məşvərətçi rəyinin dinləmələrində 39 ölkə, o cümlədən Ərəb Liqası, İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı, BMT, Afrika Birliyi və təqdimat verəcək.
Tam dinləmə mayın 2-də yekunlaşacaq. Məsləhətçi rəyi ilə bağlı yazılı açıqlama verən İsrail şifahi dinləmələrdə iştirak etməyəcək.
Proses şifahi çıxışlardan sonra davam edəcək, Məhkəmə hakimləri məsləhət rəyini hazırlamaq üçün müzakirələrə başlayacaqlar.
ICJ ümumiyyətlə dörd aydan altı aya qədər bir müddət ərzində öz məsləhət rəylərini verir.
