Cənubi Qafqaz tarixi dəyişikliklər dövrünə qədəm qoyub. Uzun illər regionda hökm sürmüş qarşıdurma sistemi tədricən öz yerini regional əməkdaşlıq üçün yeni imkanlara verir. Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və dövlət suverenliyinin bərpası, Vaşinqtonda əldə olunmuş razılaşmalar və sülh sazişinin paraflanması çoxillik münaqişəyə birdəfəlik son qoyulması üçün real zəmin yaradıb. Lakin davamlı sülhün təmin edilməsi daha bir fundamental problemin həllini tələb edir. “Söhbət Ermənistanın müəyyən siyasi dairələrində hələ də təsirini qoruyub saxlayan revanşist təfəkkürün aradan qaldırılmasından gedir”.
Bu fikirləri Avropa.info-ya açıqlamasında Milli Məclisin deputatı Sevinc Fətəliyeva deyib.
Onun sözlərinə görə, bu gün əsas məsələ Cənubi Qafqazda hərbi-siyasi reallıqların dəyişdirilib-dəyişdirilməyəcəyi deyil. Çünki həmin reallıqlar artıq qəti şəkildə dəyişib. Əsas sual Ermənistan cəmiyyətindəki bütün qüvvələrin baş vermiş dəyişiklikləri qəbul etməyə və onilliklər ərzində ərazi iddialarına ideoloji əsas kimi xidmət etmiş təsəvvürlərdən imtina etməyə hazır olub-olmamasıdır. Son illərin hadisələri ərazi ekspansiyasına əsaslanan siyasətin iflasa uğradığını əyani şəkildə nümayiş etdirdi. Lakin müəyyən ideologiyanın hərbi və siyasi məğlubiyyəti heç də həmişə onun ictimai şüurdan silinməsi demək deyil. Tarixi təcrübə göstərir ki, revanşizm onilliklər boyu mövcudluğunu qoruya, açıq siyasi proqramdan ictimai düşüncə tərzinə, sosial əhvali-ruhiyyəyə və beynəlxalq şəraitin gələcəkdə dəyişəcəyinə dair gözləntilərə çevrilə bilər.
Deputat bildirib ki, məhz bu təhlükə bu gün xüsusi diqqət tələb edir. Prinsipial əhəmiyyət daşıyan məqam ondan ibarətdir ki, Azərbaycan yalnız Ermənistanın hazırkı hökuməti ilə sülh sazişi bağlamaqda maraqlı deyil. Həqiqi barışıq iki dövlət və cəmiyyət arasında elə münasibətlərin formalaşmasını nəzərdə tutur ki, gələcəkdə ərazi iddialarına qayıdış ehtimalı birdəfəlik istisna edilsin. Beynəlxalq müqaviləni siyasi danışıqlar nəticəsində imzalamaq mümkündür. Lakin zamanın sınağından çıxacaq sülh yalnız o halda formalaşa bilər ki, ərazi iddialarından imtina cəmiyyətin şüurlu seçiminə və dövlət siyasətinin fundamental prinsipinə çevrilsin.
Millət vəkilinin fikrincə, xüsusi narahatlıq doğuran məsələlərdən biri keçmiş Qarabağ separatçı sisteminin nümayəndələrinin siyasi fəallığını davam etdirməsidir: “Söhbət yalnız siyasi fəaliyyəti Qarabağ münaqişəsinin tarixi ilə ayrılmaz şəkildə bağlı olan Ermənistanın keçmiş rəhbərləri Robert Koçaryan və Serj Sarkisyandan getmir. Azərbaycanın ərazisində mövcud olmuş keçmiş qanunsuz strukturların ayrı-ayrı nümayəndələri də siyasi proseslərdə müəyyən rol oynamaqda davam edirlər. Separatçı qurumun mövcudluğuna son qoyulmasına baxmayaraq, onun bəzi keçmiş nümayəndələri siyasi bəyanatlarla çıxış edir, təşkilatlar yaradır və Qarabağla bağlı gündəliyə beynəlxalq diqqəti cəlb etməyə çalışırlar. Burada insanların qanuni humanitar hüquqlarının müdafiəsi ilə Azərbaycanın suverenliyinə zidd olmuş strukturların siyasi subyektliyini qoruyub saxlamaq cəhdləri arasında aydın fərq qoyulmalıdır. Humanitar məsələlər hörmət əsasında və mahiyyəti üzrə müzakirə edilməlidir. Lakin bu məsələlər yeni siyasi ifadələr altında ərazi iddialarının yenidən beynəlxalq gündəliyə gətirilməsi üçün vasitəyə çevrilməməlidir”.
Deputat qeyd edib ki, bunun xarakterik nümunələrindən biri İrəvanda keçirilməsi nəzərdə tutulan biomüxtəliflik üzrə COP17 beynəlxalq konfransı ətrafında baş verən hadisələrdir. Azərbaycan mediasının məlumatlarına görə, keçmiş Qarabağ separatçı rejiminin nümayəndəsi Artak Beqlaryan Qarabağa həsr olunmuş ayrıca ekspozisiya təqdim etməyə cəhd göstərib. Təşkilatçılar bunun üçün məkan ayırmaqdan imtina etdikdən sonra etiraz aksiyaları keçirilib.
İctimai aksiyaların keçirilməsi faktı özlüyündə revanşizmin sübutu deyil. Lakin irəli sürülən siyasi tələblərin məzmunu və Qarabağı beynəlxalq gündəliyin ayrıca subyekti kimi təqdim etmək cəhdləri prinsipial əhəmiyyət daşıyır.
“Qarabağ Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisidir. Bu məsələ beynəlxalq ekoloji, humanitar və ya mədəni tədbirlər bəhanəsi ilə yenidən siyasi müzakirə predmetinə çevrilə bilməz. Bununla yanaşı, Ermənistanın hazırkı rəhbərliyinin bu cür fəaliyyəti tam dəstəklədiyini iddia etmək də düzgün olmazdı. Əksinə, sentyabr ayında Nikol Paşinyan Ermənistanda paralel dövlət strukturlarının mövcudluğunun yolverilməz olduğunu açıq şəkildə bəyan edib və Qarabağ separatçılarının keçmiş nümayəndəliyinin binasının dövlətin sərəncamına keçdiyini bildirib”, — deyən millət vəkili əlavə edib ki, bu, rəsmi İrəvanın müstəqil siyasi subyektlik iddiasında olan strukturların fəaliyyətini məhdudlaşdırmağa çalışdığını göstərən mühüm siqnaldır. Lakin ayrı-ayrı inzibati qərarlar onilliklər ərzində siyasi və ictimai mühitdə formalaşmış ideologiyanın tam aradan qaldırılması demək deyil. Revanşizm yalnız rəsmi dövlət proqramına çevrildikdə təhlükəli olmur. Daha mürəkkəb vəziyyət onun hakimiyyətin və ya beynəlxalq konyunkturanın dəyişməsi halında yenidən güclənə biləcək ehtiyat siyasi ideya kimi mövcudluğunu qorumasıdır. Bu baxımdan erməni analitik Nerses Kopalyanın oktyabrın əvvəlində səsləndirdiyi fikirlər diqqəti cəlb edir. O, qarşıdakı 15–20 il ərzində revanşist əhvali-ruhiyyənin güclənməsi ehtimalını istisna etməyib. Bu cür qiymətləndirmələr ayrı-ayrı ekspertlərin siyasi proqnozu kimi qəbul edilsə belə, ərazi məsələlərinin gələcəkdə yenidən aktuallaşdırıla biləcəyinə dair təhlükəli təsəvvürlərin mövcudluğunu nümayiş etdirir.
Sevinc Fətəliyeva söyləyib ki, xüsusilə narahatedici məqam sülhün qəti seçim kimi deyil, mövcud qüvvələr nisbətindən irəli gələn müvəqqəti zərurət kimi nəzərdən keçirilməsidir: “Ermənistanda siyasi təfəkkürün yenidən formalaşdırılması prosesi məhz belə yanaşmaya qarşı yönəlməlidir. Həqiqi sülh yalnız müharibədən siyasi vasitə kimi imtinanı deyil, həm də əvvəlki iddialara qayıtmaq üçün əlverişli məqam gözləmək düşüncəsindən imtinanı nəzərdə tutur. Bu cür əhvali-ruhiyyənin mövcudluğu konstitusiya dəyişikliklərinin perspektivlərinə də bilavasitə təsir göstərir. Azərbaycan ardıcıl olaraq Ermənistanın hüquq sistemində Bakının ərazi iddiaları üçün zəmin yaratdığını hesab etdiyi müddəaların aradan qaldırılmasında israr edir. Burada mühüm bir qanunauyğunluq nəzərə alınmalıdır: konstitusiya normaları siyasi mədəniyyətdən təcrid olunmuş şəkildə mövcud deyil. Onların məzmunu, şərhi və tətbiqi dövlətin ictimai şüurda möhkəmləndirməyə çalışdığı dəyərlərlə birbaşa bağlıdır. Buna görə də Konstitusiyanın dəyişdirilməsi yalnız sülh müqaviləsinin yekun imzalanması üçün zəruri olan hüquqi addım kimi qiymətləndirilməməlidir. Bu proses mövcud sərhədlərin tanınması və münaqişəyə əsaslanan siyasi irsdən imtina ilə bağlı daha dərin tarixi yenidən dəyərləndirmənin tərkib hissəsinə çevrilə bilər. Bu kontekstdə Nikol Paşinyanın irəli sürdüyü “Real Ermənistan” konsepsiyası xüsusi əhəmiyyət qazanır”.
Onun sözlərinə görə, dövlətin rifahının öz ərazisinin inkişafı, iqtisadiyyatın gücləndirilməsi və qonşularla mehriban münasibətlər üzərində qurulmalı olduğunun qəbul edilməsi keçmişin siyasətinə daha realist alternativdir. Lakin bu konsepsiyanın səmərəliliyi bəyanatların sayı ilə deyil, Ermənistan rəhbərliyinin onu ardıcıl dövlət qərarlarına çevirmək iradəsi ilə müəyyən olunacaq.
Deputatın fikrincə, burada xarici amil də az əhəmiyyət daşımır: “Bəzi xarici siyasi dairələrdə Qarabağ mövzusunun münaqişənin həllinin nəticələrini və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri heç də həmişə nəzərə almayan formalarda yenidən beynəlxalq gündəliyə qaytarılması cəhdləri davam edir. Şübhəsiz ki, münaqişənin humanitar nəticələrinin müzakirəsi beynəlxalq dialoqun legitim istiqamətidir. Lakin belə təşəbbüslər Azərbaycanın suverenliyini, Bakı və İrəvanın rəsmi mövqelərini, eləcə də artıq mövcud olan normallaşma mexanizmlərinin möhkəmləndirilməsi zərurətini nəzərə almalıdır. Xüsusilə keçmiş separatçı strukturların nümayəndələrinin iştirakı ilə paralel siyasi platformaların yaradılması razılaşdırılmış qərarların əldə olunmasını çətinləşdirə bilər”.
Millət vəkili deyib ki, Ermənistanın beynəlxalq tərəfdaşları anlamalıdırlar ki, davamlı sülhün təminatı keçmiş münaqişə mexanizmlərinin yeni adlar altında qorunmasında deyil, regional əməkdaşlığın ardıcıl dəstəklənməsindədir. Ayrıca diqqət tələb edən məsələ İrəvanın hərbi-texniki siyasətidir. Ermənistan xarici tərəfdaşlarla müdafiə sahəsində əməkdaşlığını genişləndirir, yeni silahlar əldə edir və öz silahlı qüvvələrini modernləşdirir. Şübhəsiz, hər bir dövlət öz təhlükəsizliyini təmin etmək hüququna malikdir. Yenidən silahlanma faktı özlüyündə revanşist niyyətlərin sübutu deyil. Lakin uzunmüddətli silahlı münaqişə yaşamış regionda hərbi-siyasi prosesləri ictimai əhvali-ruhiyyədən və nüfuzlu siyasi qüvvələrin bəyanatlarından ayrı qiymətləndirmək mümkün deyil. Əgər cəmiyyətdə münaqişənin nəticələrinə yenidən baxılması ideyaları qalırsa, hərbi potensialın genişmiqyaslı artırılması proqramları istər-istəməz qonşu dövlətlərin xüsusi diqqət obyektinə çevrilir. Bu gün Ermənistanın təhlükəsizliyinin ən yaxşı təminatı qüvvələr balansının dəyişəcəyini gözləmək deyil, qonşularla davamlı münasibətlər qurmaqdır.
“Burada daha bir prinsipial məsələ ortaya çıxır: siyasi elitaların gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyəti. Onilliklər ərzində Qarabağ mövzusu Ermənistanın ictimai-siyasi həyatında mərkəzi yer tutub. Bu mövzu siyasi mübarizədə istifadə olunub, ictimai müzakirələrin məzmununa təsir göstərib və xarici siyasət prioritetlərinin əhəmiyyətli hissəsini müəyyənləşdirib. Belə bir irsi yalnız diplomatik danışıqlar vasitəsilə aradan qaldırmaq mümkün deyil. Təhsil, informasiya və ictimai sahələrdə ciddi iş aparılmalıdır. Gənc nəsil Cənubi Qafqazın gələcəyini qaçılmaz qarşıdurma məkanı kimi deyil, təhlükəsizliyin sərhədlərin tanınması, əməkdaşlıq və qarşılıqlı hörmət əsasında təmin olunduğu region kimi təsəvvür etməlidir”, — deyən Sevinc Fətəliyeva əlavə edib ki, tarixin yeni ərazi iddialarının formalaşdırılması vasitəsi kimi istifadə edilməsinə son qoyulması vacibdir. Bu, Ermənistan dövlətinin qarşısında duran əsas vəzifələrdən biridir.
Ərazi bütövlüyünü və suverenliyini bərpa etmiş Azərbaycan regional münasibətlərin yeni sisteminin yaradılmasını ardıcıl şəkildə dəstəkləyir. Ölkəmiz böyük iqtisadi potensiala malikdir, beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərini inkişaf etdirir və Cənubi Qafqazın geoiqtisadi mövqeyini dəyişdirmək iqtidarında olan genişmiqyaslı infrastruktur layihələri həyata keçirir. Ermənistanın bu proseslərdə tamhüquqlu iştirakı uzun illər davam etmiş təcridin aradan qaldırılmasına, investisiyaların cəlb edilməsinə, ticarətin inkişafına və əhalinin rifahının yüksəlməsinə töhfə verə bilər. Lakin bu perspektivlər aydın siyasi seçim tələb edir.
Deputat diqqətə çatdırıb ki, regional inteqrasiyanın üstünlüklərindən faydalanmağa ümid bəsləməklə yanaşı, mövcud ərazi reallıqlarına yenidən baxılması arzusunu qoruyub saxlamaq mümkün deyil. Eyni zamanda qəbul edilməlidir ki, davamlı sülh yalnız Azərbaycan və Ermənistanın hazırkı rəhbərləri arasında əldə edilmiş şəxsi razılaşmalardan asılı ola bilməz. Bu gün Paşinyan sülhün zəruriliyindən danışır. Sabah isə İrəvanda siyasi qüvvələr nisbəti dəyişə bilər. Məhz buna görə hüquqi təminatların yaradılması, ictimai konsensusun formalaşdırılması və revanşist şüarların yeni dövlət siyasətinin əsasına çevrilməsinin qarşısının alınması son dərəcə vacibdir. Sülhün əsl qələbəsi ərazi revanşı ideyasının siyasi cəlbediciliyini itirdiyi və mehriban qonşuluğa mümkün alternativ kimi qəbul olunmadığı zaman əldə ediləcək.
“Cənubi Qafqazın tarixi beynəlxalq hüququn inkarına və tanınmış sərhədlərin güc yolu ilə dəyişdirilməsi cəhdlərinə əsaslanan siyasi illüziyaların nə qədər dağıdıcı nəticələr doğura biləcəyini əyani şəkildə göstərir. Bu gün Ermənistanın keçmişdən nəticə çıxarmaq imkanı var. Onun rəhbərliyinin qarşısında duran vəzifə yalnız Azərbaycanla sülh sazişini imzalamaq deyil, həm də bu sülhün cəmiyyət tərəfindən qəti və dönməz seçim kimi qəbul olunacağı ictimai-siyasi şəraiti təmin etməkdir. Müvəqqəti sakitliklə həqiqi regional sabitlik arasındakı əsas fərq məhz buradan keçir. Sülh yeni münaqişə ərəfəsində verilmiş fasilə ola bilməz. O, suverenliyə hörmətə, ərazi bütövlüyünün tanınmasına və gələcək nəsillər qarşısında məsuliyyətə əsaslanan yeni siyasi mədəniyyətin təməlinə çevrilməlidir. Məsələ artıq Ermənistanın keçmişi dəyişdirib-dəyişdirə bilməyəcəyində deyil. Əsas məsələ onun həmin keçmişi təkrarlamaq cəhdlərindən birdəfəlik imtina etməyə hazır olub-olmamasıdır”, — deyə Sevinc Fətəliyeva vurğulayıb.
site-verification-ok
