Milli Cəbhə Partiyasının başqanı, deputat Razi Nurullayev «Bakinski raboçi» qəzetinə müsahibəsində Xəzərin hüquqi statusu haqqında Konvensiyanın İran parlamenti tərəfindən ratifikasiya olunma perspektivləri ilə bağlı fikirlərini bölüşüb.
Avropa.info müsahibənin Azərbaycan dilinə tərcüməsini təqdim edir:
– Tehran ratifikasiya prosesini nə üçün bu qədər yubatdı?
– İran tərəfindən səkkizillik yubanma sıradan bir bürokrasiya deyil; bu, sahil xəttinin həndəsəsi, daxili siyasət və həddindən artıq yüksək tarixi gözləntilərdən ibarət mürəkkəb bir düyünün nəticəsidir. Tehranın əsas probleminin sırf coğrafi olduğunu deyərdim. İranın Xəzərdəki sahil xətti düz, qövsvarı bükülmüş formadadır; burada dərin körfəzlər və adalar yoxdur. Dəniz standart beynəlxalq təcrübəyə – яyani orta xətt prinsipinə əsasən bölündükdə, İranın payına bütün akvatoriyanın cəmi 11-13%-i düşür, bu isə ən kiçik sektordur.
Eyni zamanda, uzun müddət İranın öz daxilində tarixi bir mif yaşayırdı. Cəmiyyətdə və mühafizəkar siyasətçilər arasında onilliklər ərzində 1921 və 1940-cı illərin Sovet-İran müqavilələrinə istinad edilir, Xəzərin «iki ölkənin ortaq dənizi» olduğu və İrana yarıya qədər, yaxud ən azı 20% pay düşdüyü ideyası irəli sürülürdü. 2018-ci il sənədinin ratifikasiyasına razılıq vermək İran hakimiyyəti üçün öz müxalifətinin sərt tənqidlərinə tuş gəlmək və «milli maraqları güzəştə getmək» ittihamları ilə üzləşmək demək idi. Məhz buna görə Tehran şüurlu şəkildə vaxt qazanırdı. Çıxış xətlərinin müəyyənləşdirilməsi metodikası məsələsi müstəqil danışıqlar üçün Konvensiyanın əsas mətnindən kənara çıxarıldı və İran diplomatiyası daxili ictimai rəyi qaçılmaz güzəştə hazırlamaqla yanaşı, özü üçün maksimum əlverişli şərtlər qoparmağa çalışdı.
– Bu yaxınlarda – 2026-cı il iyulun 22-də Konvensiya İranın Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiqlənərək parlamentə təqdim olundu. Bu sənəd nəhayət İran parlamenti tərəfindən ratifikasiya ediləcəkmi?
– Bəli, bu sənəd ratifikasiya olunacaq. Konvensiyanın 2026-cı il iyulun 22-də Məclisə təqdim edilməsi formal addım deyil, İran rəhbərliyinin yekun siyasi qərar qəbul etdiyinin göstəricisidir. Tehranda xalis praqmatizm üstün gəldi və bunun üçün iki həlledici arqument var.
Birinci və ən mühüm arqument təhlükəsizlikdir. Konvensiyada İran üçün həyati əhəmiyyət kəsb edən əsas prinsip təsbit olunub: Xəzər dənizində «Xəzəryanı beşliyə» daxil olmayan üçüncü ölkələrin hərbi bazaları və orduları mövcud ola bilməz. Yaxın Şərqdəki indiki son derece gərgin şəraitdə bu, Tehran üçün şimal sərhədinin sabit qalacağına və kənar müdaxilələrdən qorunacağına zəmanətdir.
İkinci arqument iqtisadiyyatdır. İran artıq irimiqyaslı infrastrukturu layihələrindən kənarda qalmağı özünə rəva görə bilməz. Ratifikasiya olunmuş Konvensiya olmadan «Şimal-Cənub» nəqliyyat dəhlizini tam gücü ilə inkişaf etdirmək və şimal limanlarına investisiyalar cəlb etmək mümkün deyil. Akvatoriyadan əlavə bir faiz qoparmaq cəhdi İrana potensial mənfəətdən daha çox zərər vurmağa başlamışdı. Əlbəttə, İran parlamentində mübahisələr və alovlu vətənpərvərlik çıxışları olacaq. Lakin əsas qurumlar və İranın Ali Milli Təhlükəsizlik Şurası yaşıl işıq yandırıb. Sənəd ratifikasiya ediləcək, çünki prosesi daha da uzatmağa yer qalmayıb.
– Konvensiyanın qüvvəyə minməsindən sonra Xəzəryanı dövlətlər üçün hansı perspektivlər açılır?
– Sənədin qüvvəyə minməsi regiona 30 ildən çoxdur çatışmayan aydın və şəffaf oyun qaydalarını qazandırır. Xəzər qeyri-müəyyənlik zonasından yekun olaraq qüdrətli iqtisadi və logistik hala çevrilir. İlk növbədə, «Şimal-Cənub» beynəlxalq dəhlizi tam gücü ilə işləməyə başlayacaq. Azərbaycan və qonşularımız üçün bu, tranzit gəlirlərinin birbaşa artması, dəmir yolları və liman infrastrukturunun maksimum yük alması deməkdir ki, bu da Xəzəri Asiya ilə Avropa arasında həlledici körpüyə çevirir.
Paralel olaraq, əvvəllər beynəlxalq investorları çəkindirən hüquqi risklər aradan qalxacaq. Sualtı boru kəmərlərinin çəkilməsi və əvvəllər mübahisəli olan şelf yataqlarının təhlükəsiz işlənməsi üçün aydın hüquqi mexanizm yaranacaq. Dənizin özünün xilası üçün real alətin əldə olunması da az əhəmiyyət kəsb etmir. Bu gün Xəzər ciddi şəkildə dayazlaşır və onun ekosistemi təhlükə altındadır. Qüvvədə olan müqavilə olmadan beş ölkənin akvatoriyanı birgə qorumaq üçün vahid mexanizmi yox idi, indi isə ekoloji proqramların koordinasiyası və balıq ehtiyatlarının qorunması üçün hüquqi baza yaranır. Nəhayət, bundan sonra Xəzərlə bağlı bütün məsələləri kənar müdaxilə olmadan yalnız beş sahilyanı dövlət həll edəcək ki, bu da regionumuzun hər bir ölkəsinin təhlükəsizliyini və suverenliyini əhəmiyyətli dərəcədə möhkəmləndirir.
