İltizam Yusifov,
Milli Məclisin VI çağırış deputatı
Formula-1 yarışlarının Bakı mərhələsi başlayır. Bu səbəbdən yolların bağlanması, ictimai nəqliyyatın sisteminin yaxşı səviyyədə olmaması ücbatından insanlarımızın məcburən avtomobildən istifadə etməsi səbəbindən yaranan tıxacların sıxlığının bir qədər də artması insanlarımızı narahat edir. Lakin hesab edirəm ki, tıxac məsələsi birbaşa Formula-1 yarışları ilə əlaqədar deyil. Bəli, tıxac məsələsi Bakı şəhərində böyük problemdir. Bu məsələ gərək çoxdan həll olunardı. Çünkü bunun həlli yolları mövcuddur. Bu gün müasir dünyada bunu çox asanlıqla həll edirlər. Hətta şəhər nəqliyyatının tənzimlənməsində süni intellektdən də geniş istifadə olunur. Dünyada bir necə illər bundan əvvəllər tıxacdan əziyyət çəkən meqapolislər artıq bu məsələni həll ediblər.
Mən bu gün Formula-1 yarışlarının əhəmiyyəti, dünya avtomobil sənayesinə və sonda bizim də idarə etdiyimiz avtomobillərin rahatlığına, təhlükəsizliyinə verdiyi töhfələrdən danışacam.
Formula-1 sadəcə dünya yarış çempionatı deyil. Bu yarışda hər dövrə yeni bir təcrübə, hər avtomobil isə detalların, materialların sınağı və müasir proqram təminatlarının işlənməsini sınaqdan keçirən nəhəng bir laboratoriyadır.
Əvvəlcə başa düşmək vacibdir ki, Formula-1 avtomobili ənənəvi mənada nəqliyyat vasitəsi deyil. Bu, yalnız yarış üçün hazırlanmış yüksək texnologiyalı bir cihazdır. İctimai yollarda istifadə üçün nəzərdə tutulmayıb. Onun vəzifələri adi avtomobilin vəzifələrindən kökündən fərqlidir. Bu avtomobillər yüngül, lakin inanılmaz dərəcədə sərt olmalıdırlar. Sürəti 350 km/saat (220 mil) asanlıqla yığmalı, sürücünün müdaxiləsinə ildırım sürətli reaksiya göstərməli, əyləc və döngə zamanı nəhəng təzyiq-qüvvəyə tab gətirməlidir. Həmçinin, iki saata qədər davam edə biləcək bütün yarış boyunca texniki imkanlarının maksimum həddində işləməlidir.
Unikal enerji səmərəliliyinə malik güc aqreqatları, yüksək aerodinamika və hesablama, böyük məlumatlar, real vaxt rejimində süni intellekt, qabaqcıl materialların istifadəsi, sənaye standartlarını müəyyən edən istehsal və yüksək təhlükəsizlik elementləri Formuıa-1-i dünyanın ən texnoloji cəhətdən inkişaf etmiş idman növü olduğunu göstərir. Heç bir başqa idman növündə bu qədər texnoloji tərəqqi istifadə olunmur. Yarış zamanı hər dövrə vaxtı, sürət, sürətlənmə, təkərlərin aşınması və ya hətta pit-stop zamanı saniyənin kəsirləri bu qədər dəqiq və aydın şəkildə ölçülür.
Formula-1 avtomobili texnologiyasının zirvəsidir. O, güc, sürət, zəka, elastiklik və təhlükəsizliyi özündə birləşdirir. Eyni zamanda, bu, təkərlər üzərində cəmi bir neçə il sonra seriya avtomobillərində ortaya çıxacaq texnologiyaların təkmilləşdirməsi ilə məşğul olan bir laboratoriyadır. Bu, hibrid sistemlərə, enerji bərpa sistemlərinə, telemetriyaya və hətta süni intellekt alqoritmlərinə də aiddir.
Bir sözlə, Formula 1 sadəcə bir idman yox, karbon lifli gövdəyə yerləşdirilmiş mühəndislik və insan iradəsinin simfoniyasıdır.
Formula-1 avtomobili isə sadəcə bir maşın deyil, insan mühəndisliyinin zirvəsidir.
Bu gün Formula-1 avtomobilləri hansı yenilikləri sınaqdan keçirirlər?
1. Avtomobillərin kuzovu və konstruksiyası ilə bağlı:
Formula-1 avtomobili ən son mühəndislik nailiyyətlərindən istifadə edilərək qurulub. Əsas struktur materialı əl ilə hazırlanmış karbon lifidir. Bu son dərəcə möhkəm və yüngül material təkcə monokok üçün deyil, həm də asqı, kuzov panelləri, sipərlər və əyləc kanalları üçün istifadə olunur. Bu kompozitin möhkəmliyi avtomobilin yüksək sürətlənmə ilə frontal zərbələrə tab gətirməsinə imkan verir və heç bir problem yaratmır.
Yarış avtomobilinin konstruksiyasının əsasını monokok adlandıran – sürücü üçün təhlükəsizlik kapsulu kimi çıxış edən mərkəzi konstruksiya təşkil edir. Monokok mühərrik, asqı və aerodinamik komponentlər də daxil olmaqla bütün digər komponentlərin birləşdirildiyi sərt bir çərçivə kimi xidmət edir. Konstruksiyanın bu hissəsi xüsusi qatranlar və titan əlavələrlə möhkəmləndirilmiş karbon lifindən hazırlanır. Nəticədə alüminiumdan daha yüngül, lakin poladdan daha möhkəm bir konstruksiya əldə edilir.
2. Avtomobilin güc aqreqatı-mühərriki:
Avtomobilin mühərriki bütün sistemin ürəyidir. Müasir Formula-1 avtomobilləri 1,6 litrlik turbomühərrikli V6 benzin mühərrikini elektrik enerjisinin bərpası sistemləri ilə birləşdirən hibrid mühərriklərdən istifadə edir. Bunlara əyləc zamanı ayrılan enerjini elektrik enerjisinə çevirən MGU-K sistemi və turbinin istilik enerjisindən istifadə edən MGU-H sistemi daxildir. Bütün bu enerji batareyalarda saxlanılır və daha sonra əlavə sürətlənmə üçün istifadə edilə bilər. Bu mürəkkəb sistem elektrik stansiyasının bütün komponentlərinin işini əlaqələndirən mərkəzi elektron blok tərəfindən idarə olunur.
MGU-K (kinetik mühərrik generatoru bloku) Formula 1 avtomobilinin güc aqreqatındakı əyləc enerjisini çevirən və onu əlavə güc kimi təkərlərə qaytaran elektrik blokudur.
MGU-H, turbomühərrikin işlənmiş turbinini kompressora birləşdirən vala quraşdırılmış kiçik, yüksək sürətli elektrik mühərrik generatorudur.
3. Aerodinamika:
Aerodinamika yarış avtomobilinin əsas elementidir. Bütün xarici komponentlər-ön və arxa qanadlar, yan dayaqlar, deflektorlar, alt hissə və diffuzorlar- aşağı qüvvə yaradır. Başqa sözlə, avtomobilin gövdəsinin üzərindən axan hava, sözün əsl mənasında avtomobili asfalta basan aşağı təzyiq yaradır. Bu, dayanıqlığı itirmədən böyük sürətlə dönməyə imkan verir. DRS sistemi (arxa qanadın tənzimlənməsi) həmçinin arxa qanadın aerodinamik müqaviməti azaltmaq üçün birbaşa açılmasına imkan verir. Bu, sürücülərin vaxt itirmədən bir-birini ötməsinə imkan verir.
4. Telemetriya:
Digər vacib element telemetriyadır. Hər bir avtomobil bütün sistemlərin işləməsi barədə real vaxt rejimində məlumat ötürən yüzlərlə sensorla təchiz olunub. Bu məlumatlar mühəndislər tərəfindən pit divarında və komanda qərargahında işlənir. Tək bir yarışda təkər və əyləc temperaturu, mühərrik sürəti, qaz və əyləc pedalının vəziyyəti, yanacaq sərfiyyatı və hətta ən kiçik şassi titrəmələri də daxil olmaqla 100 giqabayt-a qədər məlumat ötürülə bilər. Bu, strateji qərarların dərhal qəbul edilməsinə imkan verir.
5. Sükan çarxı:
Sükan çarxı da nəzərdən keçirməyə dəyər. O, ənənəvi sükan çarxından daha çox təyyarənin idarəetmə panelinə bənzəyir. İyirmidən çox düymə, açar və idarəetmə elementi var. Sürücü bunlardan istifadə edərək ön və arxa oxlar arasında əyləc balansını tənzimləyə, hibrid sistemi idarə edə, mühərrik sürətini tənzimləyə, radionu işə sala və ya yarış strategiyasını yarış zamanı dəyişə bilər.
Formula-1 təhlükəli idman növü kimi imicini çoxdan itirib. İllərlə davam edən mühəndislik işləri sayəsində təhlükəsizlik standartları müstəsnadır. Son illərin əsas yeniliklərindən biri HALO-təhlükəsizlik sistemidir: Sürücünün başı üzərindəki titan çubuq onu dağıntılardan və ya digər avtomobillərin təkərlərindən qoruyur. Bu sistem çoxsaylı qəzalarda effektivliyini sübut edib və 2018-ci ildən bəri məcburidir.
Sürücünün geyimi də eyni dərəcədə vacibdir. Kostyumlar, əlcəklər, ayaqqabılar və dəbilqələr həddindən artıq temperaturlara davam gətirə bilən, yanğına davamlı materiallardan hazırlanır. Yanğın zamanı sürücünü 10 saniyə qoruya bilərlər ki, bu da çox vaxt insanın həyatını xilas etməkdə çox vacibdir.
Yarış avtomobilinin hazırlanması mövsümün başlamasından çox əvvəl başlayır. Dizaynerlər il boyu çalışır, əvvəlcə komponentləri rəqəmsal şəkildə dizayn edirlər. Modellər əsl hissələr emalatxanalara çatmazdan əvvəl külək tunellərində və simulyatorlarda sınaqdan keçirilir. Aerodinamiklər, mühəndislər, analitiklər, material mütəxəssisləri, İT mütəxəssisləri və əlbəttə ki, simulyatorlarda avtomobilin performansını sınaqdan keçirən sürücülər avtomobil üzərində işləyirlər.
Avtomobilin hər bir komponenti mikrometrə qədər fərdi olaraq hazırlanır. Hətta boltlar, mötərizələr və qaykalar da diqqətlə sınaqdan keçirilir. Hər qram vacibdir. Artıq çəki saniyənin onda birinə başa gələ bilər və Formula 1-də bu, çox önəmlidir.
Sürücünün Avtomobillə Qarşılıqlı Əlaqəsi
Formula-1 texnologiyasındakı sürətli irəliləyişlərə baxmayaraq, sürücü yenə də əsas rol oynayır. Onlar avtomobilin performansını bütün bədəni ilə hiss edirlər. Hər titrəmə, tutuşdakı hər dəyişiklik sükan, oturacağın arxası və hətta baş dayağı vasitəsilə ötürülür. Sürücü hadisələrə bir anda reaksiya verir, refleksiv şəkildə qərarlar qəbul edir.
Sürücülərin fiziki hazırlığı inanılmazdır. Yarış zamanı onlar inanılmaz böyük təztiq-yük altında olurlar, kokpitdəki (avtomobilin açıq kabinası) temperatur isə 60 dərəcə Selsiyə çata bilər. Sürücünün ürək döyüntüsü bütün yarış boyunca dəqiqədə 170 vuruşdan yuxarı qala bilər. Belə şəraitdə xüsusi təlim olmadan avtomobildə sağ qalmaq mümkün deyil.
Müasir yarış avtomobilləri daha ağır, lakin daha səmərəli hala gəlib. Bu, hibrid texnologiyaların, yeni təhlükəsizlik sistemlərinin və təkmilləşdirilmiş aerodinamikanın tətbiqi ilə bağlıdır. Maşın öyrənməsi və neyron şəbəkələri də fəal şəkildə istifadə olunur – komandalar yarışlar zamanı strateji qərarlar qəbul etmək üçün süni intellektdən istifadə edərək telemetriya məlumatlarını təhlil edirlər. Tənzimləmə dəyişiklikləri avtomobillərin daha az turbulentliyə malik olması ilə nəticələndi və bu da yarışları daha gərgin və daha həyəcanlı etdi.
Bir sözlə, Formula-1 mürəkkəb terminlərlə deyil, onun yaratdığı emosiyalarla izah edilməlidir. Hər avtomobilin arxasında yüzlərlə insanın illərlə çəkdiyi zəhmət, hər dizayn qərarının bir səbəbi var və hər sürücünün hərəkəti illərlə davam edən hazırlığın nəticəsidir. Və bu, Formula 1-in sehridir.
