Yazıçı, millət vəkili İmamverdi İsmayılovun “Labirint” əsəri haqqında düşüncələr
Müasir Azərbaycan nəsrində psixoloji dərinliklə seçilən nümunələr çox deyil. Bu baxımdan istedadlı yazıçı, millət vəkili İmamverdi İsmayılovun “LABİRİNT” əsəri təkcə mövzu seçimi ilə deyil, həm də bədii ifadə vasitələrinin incəliyi ilə diqqəti cəlb edir. Əsər zahirən sadə bir insanın gündəlik həyatından götürülmüş epizodlar üzərində qurulsa da, əslində, insan şüurunun ən qaranlıq qatlarına enən mürəkkəb bir psixoloji xəritədir.
Psixoloji gərginliyin bədii modeli
Əsərin mərkəzində dayanan obraz klassik mənada “xəstə” deyil, zamanın, tənhalığın və daxili qorxuların qurbanıdır. Yazıçı bu obraz vasitəsilə insanın öz düşüncələrinin əsirinə çevrilməsini son dərəcə canlı təsvir edir. Obsessiv davranışların (saymaq, təkrar yoxlamaq, şübhə etmək) detallı təsviri oxucunu qəhrəmanın şüuruna daxil edir. Bu üsul psixoloji realizm ənənələrinin uğurlu davamı kimi görünür.
Müəllif burada xəstəliyi yalnız tibbi diaqnoz kimi təqdim etmir, bunu mənəvi böhranın simvoluna çevirir. “Obsessiv” termini əsərdə sadəcə bir ad deyil, insanın çıxılmaz vəziyyətinin metaforasıdır. Bu baxımdan, həkim obrazı da maraqlı funksiyanı yerinə yetirir. O, rasional dünyanın təmsilçisi olsa da, qəhrəmanın daxili xaosunu aradan qaldırmağa qadir deyil.
Dilin sadəliyi və mənanın çoxqatlılığı
Əsərin ən böyük üstünlüklərindən biri onun dilidir. Xalq danışıq üslubuna yaxın, canlı və obrazlı ifadələr mətni süni pafosdan uzaqlaşdırır. Lakin bu sadəlik aldadıcıdır, hər cümlənin arxasında dərin fəlsəfi qat gizlənir. Məsələn, qəhrəmanın gündəlik, hətta adi görünən hərəkətləri, daş saymaq, qapını yoxlamaq, əslində, varlıq və yoxluq, nəzarət və xaos arasındakı mübarizənin simvoludur.
Bu cür yanaşma Azərbaycan nəsrində nadir hallarda bu qədər uğurla reallaşdırılır. Yazıçı xalq deyimləri, atalar sözlərini xatırladan ifadələrlə mətni həm milli koloritlə zənginləşdirir, həm də oxucu ilə emosional bağ qurur.
Zaman və ölüm motivi
“LABİRİNT” əsərinin əsas ideya xəttlərindən biri zamanın qaçılmazlığıdır. Günəşin doğub batması ilə başlayan mətn sonluq hissi ilə yüklənmişdir. Qəhrəmanın ölüm haqqında düşüncələri, öz dəfni üçün hazırlıq görməsi həyatın faniliyini kəskin şəkildə ön plana çıxarır. Bu motiv ekzistensializm ruhunda işlənərək insanın varoluş qorxusunu ifadə edir.
Yazıçı burada ölüm qorxusunu birbaşa deyil, dolayısı ilə gündəlik davranışlar, təsadüfi düşüncələr vasitəsilə çatdırır. Bu isə mətni daha təsirli edir; oxucu qorxunu “oxumur”, onu “yaşayır”.
Məkanın simvolikası
Əsərdə məkan təsvirləri də xüsusi diqqətə layiqdir. Dar, havasız dəhlizlər, boz şəhər, bir-birinə yaxın tikilmiş doğum evi və mərasim zalı, bunlar həyat və ölümün ayrılmazlığını simvolizə edir. Məscidin minarəsindən yayılan azan səsi isə bu xaotik mühitdə yeganə metafizik dayaq kimi təqdim olunur.
Bu məkanlar sadəcə fon deyil, qəhrəmanın daxili vəziyyətinin vizual ifadəsidir. Yazıçı bu üsulla oxucunu qəhrəmanın psixoloji labirintinə daha da dərindən çəkir.
Obrazın faciəsi və ümumiləşdirmə gücü
Əsərin qəhrəmanı konkret bir fərd olsa da, onun yaşadıqları ümumiləşdirilmiş insan taleyidir. Tənhalıq, qorxu, inamsızlıq müasir insanın kollektiv təcrübəsidir. Yazıçı fərdi faciəni ümumbəşəri səviyyəyə qaldıra bilir ki, bu da onun peşəkarlığının göstəricisidir.
Xüsusilə diqqət çəkən məqamlardan biri qəhrəmanın öz vəziyyətinə münasibətidir: o, problemini anlayır, lakin qəbul edə bilmir. Bu daxili ziddiyyət əsərin dramatizmini gücləndirir və oxucuda güclü empatiya yaradır.
“LABİRİNT” yalnız bir psixoloji əsər deyil, insan şüurunun dolaşıq yollarında azmaq haqqında fəlsəfi bir əsərdir. İmamverdi İsmayılov burada həm yazıçı, həm də incə psixoloq kimi çıxış edir. O, sadə dilin imkanlarından istifadə edərək mürəkkəb mənəvi problemləri ustalıqla ifadə edir.
Əsərin əsas uğuru ondadır ki, oxucu mətni bitirdikdən sonra labirintdən çıxmır, əksinə, həmin labirintin içində qalır və öz sualları ilə üz-üzə gəlir. Bu isə həqiqi ədəbiyyatın ən mühüm göstəricilərindən biridir.
İmamverdi İsmayılovun “LABİRİNT” əsəri psixoloji gərginliyi daha geniş fəlsəfi müstəviyə daşıyır. Əsərin bir hissəsində insanın daxili pozuntuları və şüur xaosu ön planda idisə, əsərin davamında həmin xaos artıq kainat, zaman, ölüm və mənəviyyatla üz-üzə qoyulur. Yazıçı qəhrəmanın daxilindəki labirinti tədricən kosmik miqyaslı bir labirintə çevirir.
“Ölüm” anlayışının ikili semantikası
Mətnin başlanğıcındakı sual, “Səni aparacaq ölüm, yoxsa səni yaşadacaq ölüm?” əsərin ideya açarlarından biridir. Burada ölüm təkcə bioloji sonluq deyil, həm də mənəvi oyanışın, özünüdərk prosesinin metaforasıdır. Yazıçı ölüm anlayışını iki istiqamətdə işləyir, biri insanı yoxluğa aparan fiziki son, digəri isə onu həqiqətə yaxınlaşdıran mənəvi silkələnmə.
Bu yanaşma ekzistensializm düşüncəsi ilə səsləşir. Qəhrəman ölüm haqqında düşündükcə əslində yaşamağın mənasını axtarır. Dəfn mərasimi səhnəsində insanların qəbirdən çıxan kimi yenidən dünyəvi ehtiraslara qapılması isə bu axtarışın ironik fonunu yaradır. İnsan ölüm qarşısında təvazökarlaşır, amma həyatın cazibəsi onu dərhal əvvəlki halına qaytarır.
Mətnin ən təsirli bədii tapıntılarından biri fəsillərlə bağlı düşüncələrdir. Qəhrəmanın “fəsillər öz qəlbimizdi” qənaəti yazıçının zaman anlayışına münasibətini açır. Burada zaman obyektiv ölçü deyil, insanın daxili halından asılı olaraq dəyişən psixoloji kateqoriyadır.
Fəsillərin bir-birini əvəz etməsi həyatın dövri təbiətini simvolizə etsə də, qəhrəmanın bunu nizama sala bilməməsi onun daxili uyğunluğun, tarazlığın və ahəngin pozulmasını göstərir. O, zamanın axarını hesablamaq istəyir, lakin nəticəni “qarışdırır”. Bu, onun həyatla hesablaşa bilməməsinin bədii ifadəsidir.
Tənhalıq və kosmik boşluq
Göy üzü ilə bağlı təsvirlər əsərdə xüsusi poetik qat yaradır. “Göylər niyə belə tənhadır?” sualı sadəcə müşahidə deyil, insanın kosmos qarşısında yaşadığı ontoloji tənhalığın ifadəsidir. Yazıçı burada insanın daxili boşluğunu kainatın sonsuzluğu ilə paralelləşdirir.
Yağışın, dolunun, bulaq suyunun mənşəyi haqqında suallar isə metafizik axtarışın davamıdır. Qəhrəman artıq konkret problemlərdən uzaqlaşıb varlığın ilkin səbəblərini sorğulayır. Bu mərhələdə onun düşüncəsi fərdi səviyyədən çıxaraq ümumbəşəri müstəviyə keçir.
Əsərin ən güclü dramatik məqamlarından biri gülsatan uşaqla qarşılaşmadır. Bu səhnə yazıçının sosial realizm elementlərini psixoloji təhkiyə ilə ustalıqla birləşdirdiyini göstərir. Uşağın “mən dilənmirəm” etirazı əsərin mənəvi kulminasiyasıdır.
Burada iki fərqli “sayma” qarşı-qarşıya qoyulur. Biri yaşamaq üçün (uşaq), digəri yaşadığını unutmaq üçün (qəhrəman). Bu qarşılaşdırma son dərəcə təsirlidir və əsərin ideyasını bir cümlədə cəmləyir. Yazıçı bu səhnə ilə göstərir ki, həyatın mənası bəzən ən sadə və ən ağır şərtlər içində daha aydın görünür.
Əsərdə dəniz obrazı xüsusi semantik yük daşıyır. Dalğaların təsviri sadəcə təbiət mənzərəsi deyil, insan münasibətlərinin, daxili çarpışmaların və cəmiyyətin mənəvi çirkabının metaforasıdır.
Dənizin “yorulması”, “quruması”, “çürüməsi” kimi ifadələr əslində insanın mənəvi tükənməsini göstərir. Yazıçı burada cəsarətli bir ümumiləşdirmə edir: təkcə insan yox, onun yaşadığı mühit, hətta dəniz belə, bu mənəvi aşınmadan təsirlənir. Bu, ekoloji yox, etik fəlakətin təsviridir.
“LABİRİNT” əsərində yazıçı insanın daxili aləmini təhlil etməklə kifayətlənmir, onu zaman, ölüm, cəmiyyət və kainat kontekstində təqdim edir.
Əsərin sirri ondadır ki, müəllif oxucunu cavablarla yox, suallarla baş-başa buraxır. Bu suallar isə sadə görünən həyatın içində gizlənmiş mürəkkəb həqiqətləri açır. “LABİRİNT” oxucunu yalnız qəhrəmanın deyil, öz vicdanının və düşüncələrinin dolaşıq yollarında azmağa vadar edir və məhz bu məqamda əsər öz ən yüksək bədii zirvəsinə çatır.
İmamverdi İsmayılov bu əsərində sadə dil çərçivəsində mürəkkəb insan psixologiyasını ustalıqla açmağı bacarıb. Əsərin mətni süni şəkildə qurulmuş təsir bağışlamır, əksinə, canlı müşahidə və dərin həyat təcrübəsinə söykənir. Yazıçının obraz yaratmaq qabiliyyəti və atmosfer quruculuğu onun peşəkar səviyyəsini açıq şəkildə ortaya qoyur. Bu əsər oxucunu yalnız oxumağa deyil, hiss etməyə və düşünməyə məcbur edir. Bu isə artıq yüksək ədəbiyyatın əsas göstəricilərindən biridir.
İmamverdi İsmayılova bu cür sanballı və dərin məzmunlu əsər ərsəyə gətirdiyi üçün təşəkkür edirik. Müəllifin insan ruhunun ən incə qatlarını sadə, lakin təsirli dil vasitəsilə açmaq bacarığı xüsusi qeyd olunmalıdır. Bu mətn bir daha sübut edir ki, o, yalnız hadisə danışan deyil, həm də psixoloji vəziyyətləri ustalıqla canlandıran qələm sahibidir. Oxucuda yaratdığı gərginlik və düşündürücü ovqat yazıçının peşəkarlığının bariz nümunəsidir. Belə əsərlər ədəbiyyatımızın dəyərini artırır və oxucu zövqünü formalaşdırır. Yazıçıya yeni yaradıcılıq uğurları, daha dərin və təsirli əsərlərlə ədəbiyyatımıza töhfələr verməsini arzulayırıq.
Rəsul Mirhəşimli
