Rəsul Mirhəşimli,
jurnalist-publisist
Azərbaycanın sosial inkişaf modeli tarixən müxtəlif etnik, dini və mədəni qrupların birgə yaşamasına əsaslanıb. Bu model təkcə tarixi vərdiş kimi deyil, həm də ictimai münasibətlərin formalaşmasında davamlı prinsip kimi çıxış edib. Müxtəlif bölgələrdə formalaşmış həyat tərzi göstərir ki, fərqli kimliklərin bir arada mövcudluğu qarşıdurma yaradan faktor kimi deyil, əksinə, cəmiyyətin daxili dayanıqlığını gücləndirən mühüm element kimi çıxış edə bilər. Bu baxımdan multikultural mühitin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, eyni zamanda sosial sabitlik və dövlət təhlükəsizliyi ilə birbaşa bağlı olan kompleks bir prosesdir.
Müasir dövrdə qloballaşma və informasiya mübadiləsinin sürətlənməsi cəmiyyətlərin daxili strukturuna daha çevik təsir göstərir. Sosial şəbəkələr və rəqəmsal platformalar vasitəsilə yayılan müxtəlif ideoloji yanaşmalar bəzən yerli dəyərlərlə ziddiyyət təşkil edən təsirlər yarada bilir. Belə şəraitdə ənənəvi sosial bağların qorunması və düzgün informasiya mühitinin formalaşdırılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu prosesdə əsas məsələ qapanma və ya təcrid deyil, əksinə açıq cəmiyyət prinsipləri daxilində dayanıqlı düşüncə sisteminin qurulmasıdır.
Dövlətin rolu bu kontekstdə əsasən tənzimləyici və koordinasiyaedici xarakter daşıyır. İnstitusional mexanizmlər vasitəsilə müxtəlif icmalar arasında balansın qorunması, hüquqi çərçivənin təmin edilməsi və sosial ədalət prinsiplərinin işlək vəziyyətdə saxlanılması multikultural modelin davamlılığı üçün baza yaradır. Eyni zamanda, dövlət siyasəti yalnız idarəetmə ilə məhdudlaşmır, maarifləndirici istiqamət də mühüm yer tutur. Təhsil sistemi, ictimai proqramlar və regional təşəbbüslər vasitəsilə fərqli qruplar arasında qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi sosial harmoniyanın əsas sütunlarından biridir.
Cəmiyyətin özü isə bu prosesin ən aktiv iştirakçısıdır. Ailə institutu, yerli icmalar, qeyri-hökumət təşkilatları və ictimai liderlər sosial münasibətlərin gündəlik səviyyədə formalaşmasına birbaşa təsir göstərir. İnsanlar arasında qarşılıqlı hörmətin və empatiyanın inkişafı formal siyasətdən daha çox gündəlik davranış mədəniyyəti ilə bağlıdır. Bu səbəbdən multikultural dəyərlərin qorunması yalnız dövlət proqramları ilə deyil, həm də sosial praktikanın özü ilə təmin olunur.
Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində müşahidə olunan sosial mənzərə göstərir ki, tarixi birlik təcrübəsi hələ də ictimai şüurda mühüm yer tutur. Lakin bu sabitlik avtomatik xarakter daşımır və daim qorunmağa ehtiyac duyur. Xüsusilə gənc nəsil üçün identiklik məsələləri daha çox qlobal təsirlərlə formalaşdığından, yerli dəyərlərin izahı və ötürülməsi strateji əhəmiyyət kəsb edir. Bu baxımdan təhsil müəssisələrinin və ictimai platformaların rolu artır, çünki onlar yalnız bilik ötürmür, həm də dünyagörüşü formalaşdırır.
Multikultural mühitin davamlılığı üçün vacib elementlərdən biri də dialoq mədəniyyətidir. Fərqli baxışların açıq şəkildə müzakirə oluna bildiyi mühitlərdə sosial gərginliklər daha asan şəkildə idarə olunur və yanlış anlaşılmaların radikallaşma səviyyəsinə keçməsi əngəllənir. Bu, həm yerli səviyyədə, həm də daha geniş regional kontekstdə sosial sabitliyin qorunmasına xidmət edir. Dialoq yalnız formal görüşlər deyil, həm də gündəlik sosial münasibətlərin bir hissəsi olmalıdır.
Digər mühüm məqam informasiya təhlükəsizliyi və ictimai rəyin formalaşması ilə bağlıdır. Müasir dövrdə ictimai şüura təsir edən əsas faktorlardan biri informasiya axınının sürəti və mənbələrin çoxluğudur. Bu şəraitdə düzgün olmayan interpretasiyalar və ya məqsədli yönləndirmələr sosial harmoniyaya mənfi təsir göstərə bilər. Buna görə də media savadlılığının artırılması, tənqidi düşüncə bacarıqlarının inkişaf etdirilməsi və obyektiv informasiya mənbələrinə çıxışın genişləndirilməsi vacib istiqamətlərdəndir.
Eyni zamanda, multikultural dəyərlərin qorunması yalnız müdafiə xarakterli yanaşma ilə məhdudlaşmamalıdır. Bu dəyərlər həm də inkişaf etdirilməli və yeni sosial şəraitə uyğun şəkildə yenilənməlidir. Cəmiyyət dəyişdikcə onun mədəni və sosial mexanizmləri də adaptasiya olunmalıdır. Bu adaptasiya prosesində əsas məqsəd tarixi dəyərləri itirmədən onları müasir həyat tələbləri ilə uzlaşdırmaqdır.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanda formalaşmış multikultural mühit təkcə keçmişin mirası deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş sosial modeldir. Bu modelin qorunması dövlətin institusional gücü, cəmiyyətin sosial məsuliyyəti və fərdi səviyyədə formalaşan mədəni davranışların vəhdəti ilə mümkündür. Sabitlik və qarşılıqlı hörmət prinsipləri üzərində qurulan bu sistem həm daxili sosial harmoniya, həm də beynəlxalq miqyasda nümunəvi təcrübə kimi əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, multikulturalizm təkcə ideya deyil, gündəlik həyatın real praktikası kimi yaşadıqca daha da möhkəmlənir və cəmiyyətin dayanıqlı inkişafına xidmət edir.
Şəki, Oğuz və İsmayıllı rayonlarında mövcud olan mədəni və dini müxtəliflik Azərbaycanın ümumi multikultural mühitinin mühüm tərkib hissəsidir və bu reallığın düzgün təqdim olunması ictimai şüurun formalaşmasında vacib rol oynayır. Bu bölgələrdə tarixən yanaşı yaşayan müxtəlif etnik və dini qrupların təcrübəsi qarşılıqlı hörmət və anlaşma ənənələrinin güclənməsinə şərait yaradıb.
Multikultural dəyərlərin obyektiv şəkildə cəmiyyətə çatdırılması stereotiplərin aradan qaldırılmasına və yanlış təsəvvürlərin qarşısının alınmasına xidmət edir. Yerli icmaların bu prosesə cəlb olunması ictimai dialoqun genişlənməsinə və sosial həmrəyliyin möhkəmlənməsinə töhfə verir. Gənclər arasında maarifləndirmə tədbirləri tolerantlıq dəyərlərinin gündəlik düşüncə tərzinə çevrilməsinə imkan yaradır.
Şəki, Oğuz və İsmayıllı rayonlarında multikultural ənənələrin real nümunələrinin izahı cəmiyyətin öz dəyərlərinə inamını daha da gücləndirir. Obyektiv məlumatlandırma prosesi xarici və daxili yanlış interpretasiyaların təsirini azaltmağa kömək edir. Dövlət və ictimai institutların birgə fəaliyyəti tolerant mühitin davamlılığını təmin edən əsas amillərdən biridir. Bu yanaşma bölgələrdə sağlam ictimai rəyin formalaşmasına və sosial sabitliyin möhkəmlənməsinə xidmət edir.
Məqalə, Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə dəstəyi ilə Media və Mülki Cəmiyyət İctimai Birliyi tərəfindən həyata keçirilən “Sabitlik adası: tolerant və mulltikultural Azərbaycan” layihəsi çərçivəsində hazırlanmışdır.
