Uzun illərdir füsünkar təbiətə malik Oğuz rayonunun mədəni həyatında zəhməti ilə yer tutmuş dostum, qələm yoldaşım, tanınmış jurnalist, şair Nazim Hüseynlinin bu günlərdə mənə təqdim etdiyi, müəllifi olduğu “Oğuz rayonu və tanınmış insanları” adlı kitabını maraqla oxudum və bu haqda düşüncələrimi, qısa fikirlərimi bölüşmək istədim.
Diqqətimi çəkən ilk məqamlardan biri bu oldu ki, kitabda Oğuz rayonu ilə bağlı indiyədək bir sıra çap materiallarının olmasına baxmayaraq, bu nəşrlərin heç birində ayrılıqda rayonun keçmişinə, bugününə, eləcə də, müxtəlif sahələrə aid ətraflı məlumatların bir mənbə şəklində verilmədiyi qeyd edilir. Deməli, sevindirici haldır ki, Nazim müəllimin ərsəyə gətirdiyi bu kitab, əslində, bundan sonra Oğuz rayonu haqqında yazılacaq məqalələr, kitablar üçün bir sanballı mənbə rolunu oynayacaq. Burada rayonun tarixi, bugünkü həyatı, inkişaf perspektivləri, Azərbaycan Respublikası Prezidenti, Müzəffər Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Oğuz rayonuna səfərləri, Oğuz şəhərinin Sloveniyanın Nova Gorica şəhəri ilə qardaşlaşması barədə materiallar, fotoşəkillər, 44 günlük Vətən müharibəsində qəhrəman oğuz oğullarının iştirakı, ölməz şəhidlərimiz, Oğuzun gəlmiş-keçmiş tanınmış insanları, rayon və respublika səviyyəsində təhsil, səhiyyə, mədəniyyət və digər sahələrdə ad qazanmış hörmətli insanların keçdiyi ömür yolu ilə bağlı ətraflı məlumatlar əks olunub.
1930-cu il avqustun 8-də təşkil olunmuş Oğuz rayonunun 95 illiyinə həsr edilmiş kitab müəllifin “Oğuzum mənim” şeiri ilə başlayır:
Аdı gözəl, özü gözəl bir diyаr,
Tаriхin səsidir Оğuzum mənim.
Yоrulmаq bilməyən insаnlаrı vаr,
Hünər dənizidir Оğuzum mənim.
Qаrtаllаr bəzəyi, dаğlаr vüqаrı,
Görünər bаşındа yаydа dа qаrı,
Tаnrının bəхşişi – nеməti, vаrı,
Gözəllik sözüdür Оğuzum mənim.
Beş bölmədən ibarət olan kitabın əvvəlində “Oğuz rayonu: faktlar və rəqəmlər”, “Oğuz rayonu haqqında məlumat” yazıları təqdim olunur. Qeyd edilir ki, “Böyük Qafqazın cənub yamacında yerləşən indiki Oğuz rayonu (1930 – 1991-ci illərdə Vartaşen rayonu) şimaldan Dağıstan vasitəsi ilə Rusiya Federasiyası, şərqdən Qəbələ rayonu, qərbdən və cənubdan Şəki rayonu, cənubdan isə Ağdaş rayonları ilə həmsərhəddir. Ərazisi 1077 km², mərkəzi Oğuz şəhəridir. Rayon mərkəzi olan Oğuz şəhəri 1961-ci ilə qədər kənd olub. 1961-ci ildə şəhər tipli qəsəbə, 1969-cu ildə rayon tabeliyində şəhər statusu alıb. Rayonun ziyalılarının və ağsaqqallarının təşəbbüsü ilə Azərbaycan Respublikası Ali Sovetinin 7 fevral 1991-ci il tarixli, 54 – XII saylı Qərarı ilə Vartaşen rayonu Oğuz rayonu adlandırılmışdır.”
Kitabda “Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Oğuz rayonuna səfərləri” başlıqlı yazıda Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin Oğuza səfəri zamanı insanlarla görüşündə dediyi sözlər ayrıca yer alıb: “Siz, rayonun sakinləri yaxşı bilirsiniz ki, əhali baxımından Oğuz böyük rayon deyildir. Amma mənim üçün bu, heç vaxt heç bir meyar olmamışdır. Mənim üçün bütün rayonlar əzizdir, bütün Azərbaycan vətəndaşları əzizdir. Rayonun böyük-kiçikliyindən asılı olmayaraq, mən düşünürəm ki, hər bir yerdə, hər bir rayonda çox gözəl şərait olmalıdır. Həm idmanla məşğul olmaq üçün şərait, həm infrastruktur layihələri, həm də səhiyyə obyektləri, məktəblər, yollar, abadlıq işləri olmalıdır. Biz Oğuz rayonunda bütün bunları görürük”. Ölkə başçısının rayona etdiyi 6 səfərin hər biri haqqında kitabda konkret məlumatlar verilir. Bu səfərlərdən sonra verilmiş Prezident Sərəncamları ilə rayonda geniş infrastruktur layihələrinin həyata keçirilməsi, bir sıra istehsal və sosial obyektlərin inşası, mühüm abadlıq işlərinin görülməsi, rayonun simasınin əsaslı şəkildə dəyişməsi müəllif tərəfindən xüsusi minnətdarlıqla xatırlanır. Prezident cənab İlham Əliyevin Oğuz rayonuna səfərlərinə və bu səfərlərdən sonra inşa edilmiş müxtəlif təyinatlı obyektlərə aid foto-şəkillər rayonun son illərdəki inkişafı ilə bağlı real və qururverici təsəvvvür yaradır.
Azərbaycanın Oğuz və Sloveniyanın Nova Gorica şəhərləri qardaşlaşmış şəhərlərdir” başlıqlı yazıda Nazim müəllim Oğuz Rayon İcra Hakimiyyətinin başçısının 2025-ci il oktyabrın 21 – 25-də Sloveniya Respublikasının Nova Gorica şəhər merinin rəsmi dəvəti ilə bu ölkədə işgüzar səfərdə olması, Oğuz ilə qardaşlaşmış şəhər olan Sloveniyanın Nova Gorica şəhərində müvafiq görüşlərin keçirilməsi və iki tərəfdaş şəhər arasında dostluq və əməkdaşlıq əlaqələrindən qürurla bəhs edir. Kitabda bu qardaşlaşma ilə bağlı təqdim olunan məlumatlar və şəkillər maraqla bir-birini izləyir.
Daha sonra Oğuzun tarixi keçmişi, rayonun təşkil olunmasından əvvəl və sonra ərazidə təhsilin, səhiyyənin, mədəniyyətin inkişafı, digər məsələlərlə bağlı verilən yazılar və materiallar, doğrudan da, maraqlı və dəyərli məlumatlar təqdim edir.
Belə yazılardan biri M.F.Axundzadənin “Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər” əsəri və Xaçmaz kəndi” məqaləsidir. Məqalədə Azərbaycan milli dramaturgiyasının əsasını qoymuş M.F.Axundzadənin “Hekayəti-Molla İbrahimxəlil kimyagər” əsərinin, 1850-ci ildə yazılmış dörd məclisdən ibarət olan bu əsərin bir məclisindəki hadisələrin Nuxa şəhərində, üçüncü məclisindəki hadisələrin isə Oğuz rayonunun Xaçmaz kəndindəki dağda baş verdiyi qeyd olunur. Təbii ki, Mirzə Fətəli bu komediyanın sujetini XIX əsrin 30-cu illərində Nuxa qəzasında baş vermiş real bir hadisədən götürmüşdür, Molla İbrahimxəlil kimyagər real bir şəxsiyyətdir və o, Oğuz ərazisində “fəaliyyət göstərib”. Bununla bağlı Mirzə Fətəli Axundzadənin 3 cilddən ibarət “Seçilmiş əsərləri”nin I cildində müfəssəl məlumat da var. Bu barədə ilk məlumatın maarifçi dramaturq Rəşid bəy Əfəndiyevin ədib haqqındakı xatirələrində verməsi ayrıca deyilir:
“Molla İbrahimxəlil bir qədər gümüşü qumlu torpağa qatıb, sərdar dəftərxanasına gətirir. Bir ərizə ilə sərdara müraciət edərək, Xaçmaz dağlarında gümüş mədəni tapdığını bildirib, həmin mədəni işlətməyə icazə istəyir və hökumətdən maddi yardım tələb edir. Sərdar Molla İbrahimxəlilin gətirdiyi qarışıq torpağı müayinə edib Peterburqa göndərir. Müayinə nəticəsində torpağın içərisində əlli faiz gümüş olduğu aydınlaşdığından, həmən mədəni işlətmək üçün hökumət Molla İbrahimxəlilə icazə və dörd min manat da para verir. Molla İbrahimxəlil icazə aldıqdan sonra gedib, bir müddət Xaçmaz dağlarında çadır qurub oturur. Hər tərəfdən pullu tacirlər bunun yanına gəlirlər. Molla İbrahimxəlil isə yanına saçlı-naçaqlı bir dərviş alıb, iksir ilə torpağı gümüşə döndərmək haqqında mövhumatlar yayıb, xalqın başını qarışdırırdı. Beləliklə, az bir zaman içərisində, Molla İbrahimxəlil çox para yığdı.”
Bu gün Oğuzun saf təbiəti kimi təmiz oğuzlular, xaçmaz kəndinin sakinləri iksirin, kimyanın gücünə misi gümüşə çevirmək yalanıyla tamahkar adamları aldadan həmyerliləri Molla İbrahimxəlilin əməllərinə, tamahları ucundan onun toruna düşənlərə ürəkdən gülür, bütün bunlarla bərabər Azərbaycan dramaturgiyasının banisi M.F.Axundzadənin ilk dramında onların elində, obasında, kəndində baş verən real əhvalatlardan bəhs edildiyini keçmişin mühüm hadisəsi hesab edir.
Kitabda “Uğan mağarası”, “Kurqanlar”, “1838-ci il Şəki üsyanında Xaçmaz mahalının (indiki Oğuz rayonu) iştirakı”, “A.A.Bakıxanovun “Gülüstani-İrəm” əsərində indiki Oğuz rayonu ilə bağlı məlumatlar”, “1941 – 1945-ci illərdə orduya kömək”, “Oğuz Şəhidlər Xiyabanı”, “Xaçmaz kənd Şəhidlər Xiyabanı” və digər yazılar da maraq cəlb edir.
Rayonun tanınmış adamları haqqında yer almış oçerk və materiallar “XVIII – XIX əsrlərdə dünyaya gələnlər”, “XX əsrin birinci yarısında dünyaya gələnlər”, “XX əsrin ikinci yarısında dünyaya gələnlər” başlıqları altında təqdim olunur. XVIII – XIX əsrlərdə fəaliyyət göstərmiş şairlər Mücrim Kərim Vаrdаni, Аbdullа Pаdаrlıdan tutmuş, Oğuzun ilk ali təhsilli ziyalıları – Şəki (Nuxa) qəzasının Qarabaldır (indiki Oğuz rayonunun Qarabaldır kəndi) kəndində 1860-cı ildə dünyaya gəlmiş, Tiflisdə oxumuş Süleyman bəy Əbdürrəhmanbəyzadə qədər, 1896-cı ildə Xaçmaz kəndində anadan olmuş, İstanbul Universitetində təhsil almış iqtisad elmləri namizədi, repressiya qurbanı Abdulla Tahirzadədən tutmuş, rayonun ilk alimi, “Аzərbаycаn аrхеоlоgiyаsının аtаsı” аdlаndırılаn Sаlеh Qаzıyеvə qədər, Аvrоpа tехnоlоgiyаlаrını ilk dəfə Аzərbаycаnа gətirmiş sаhibkаrlаrdаn biri, Хаlq Cümhuriyyəti dövründə millət vəkili оlmuş Qərib Məhəmmədkərim оğlu (Qərib yüzbаşı), Аzərbаycаndа tibb еlminin inkişаfı üçün böyük səylər göstərmiş tanınmış həkimlər Fərruх Sеyidоv, Əlfəddin Аbdullаyеv, rаyоnun ilk еlmlər dоktоru İsrаfil İsmаyılоv və başqaları haqqında oçerklərin hər biri kitabda diqqəti cəlb edir.
“Onlar ölkəmizin ərazi bütövlüyü uğrunda şəhid olmuşlar” adlı üçüncü bölmə müəllifin vətənpərvərlik ruhlu “Gözün aydın xalqım, Şuşa alındı” və “Dəmir yumruq” şeirləri ilə başlayır. “Dəmir yumruq” şeiri Şanlı Zəfərimizin memarı olan Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Ali Baş Komandan İlham Əliyevin Bayraq kimi dalğalanan, düşmənin başını əzməyə həmişə hazır olan Dəmir yumruğu haqqında ballada kimi səslənir:
O yumruq – bütövlük, birlik rəmzimiz,
İnkişaf rəmzimiz, dirlik rəmzimiz,
İmzamız, möhrümüz, varlıq rəmzimiz,
Dalğalanır Bayraq kimi o yumruq!
O yumruq düşmənin əzir başını,
Daş üstə yağının qoymur daşını,
Səfərbər eyləyir xalqı, qoşunu,
Dalğalanır Bayraq kimi o yumruq
O yumruq – gücü dağ, Azərbaycandır!
O yumruq – Qarabağ Azərbaycandır!
O yumruq – hər bir çağ Azərbaycandır!
Dalğalanır Bayraq kimi o yumruq!
O yumruğa Allah qüvvət, boy verir,
Bakı, Təbriz, Kərkük, Dərbənd hay verir,
Soydaşlarım 60 milyon oy verir,
Dalğalanır Bayraq kimi o yumruq!
Bölmədəki yazılarda xalqımızın torpaqlarımızın işğaldan azad edilməsi uğrunda mübarizəsindən, Şanlı Zəfərimizdən, Oğuz igidlərinin Birinci və İkinci Qarabağ müharibəsində göstərdikləri qəhrəmanlıqdan iftixarla bəhs olunur. Birinci Qarabağ savaşında Oğuzun ilk şəhidi Arzu Yaqub oğlu Əliyev, Oğuz Şəhidlər Xiyabanında qazılmış ilk məzarda uyuyan şəhid Tale Bəynulla oğlu Babayev, Qarabağ savaşında Xaçmaz kəndinin ilk şəhidi Vüqar Rauf oğlu İbrahimov, Azərbaycanın Milli Qəhrəmanı Koroğlu İsmayıl oğlu Rəhimov, Vətən Müharibəsi Qəhrəmanı Nail Nəriman oğlu İbrahimli haqqında, bir sıra digər şəhidlər və qazilər barədə yazıları, Oğuz Şəhidlər Xiyabanında barelyefləri olan 110 şəhidin şəkilləri və hamısı haqqında müfəssəl məlumatları kitabdan qürurla oxuyuruq.
Oğuzun bir sıra yaxın dostlarının rayon haqqında ürək sözlərinə isə dördüncü bölmədə yer verilmişdir. Sonuncu bölmədə isə rayonla bağlı bir sıra yazılar, rayona həsr edilmiş bir neçə önəmli kitab və onların təqdimatları haqqında məqalələr yer almışdır.
Kitabın müəllifi Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin və Jurnalistlər Birliyinin üzvü, “Qızıl qələm” mükafatı laureatı, Prezident təqaüdçüsü Nazim Hüseynli haqqında isə çox yaza bilərəm. Onun 1975-ci ildə Azərbaycan Dövlət Universitetini bitirdikdən sonra rayon qəzeti redaksiyasında müxbir kimi fəaliyyətə başlamasından, daha sonra şöbə müdiri, redaktor müavini olmasından tutmuş 25 ildir ki, rayon qəzetinin redaktoru və hazırda “Oğuz xəbərləri” qəzetinin redaktoru kimi fədakar əməyi barədə. Nazim Hüseynli 2009-cu ildə Uşaq ili və BMT-nin Uşaq Hüquqları Konvensiyasının 20 illiyi münasibətilə Azərbaycan jurnalistləri arasında keçirilən “Uşaq hüquqları hamı üçün” mövzusunda jurnalist yazıları müsabiqəsində I yerə layiq görülmüşdür. O, 2022-ci ildə Azərbaycan jurnalistləri arasında elan olunan fərdi yazı müsabiqəsində “Zəfərlərimizin müəllifi: xalq – dövlət – ordu birliyi – “Dəmir yumruq” yazısı ilə mükafatçılar sırasına çıxmışdır. Həmin il Türkiyənin Adana şəhərində Çukurova Ədəbiyyatçılar Dərnəyinin düzənlədiyi VII Uluslararası Türk Dünyası Şeir və Musiqi Festivalı adına təsis edilmiş ATATÜRK Medalı ilə, 2026-cı ilin may ayında isə Mərkəzi Asiya Yazıçılar və Tarixçilər Birliyi tərəfindən təsis edilmiş “Türk Xalqları Birliyi” medalı ilə təltif olunmuşdur. Azərbaycan Respublikasının Prezidenti cənab İlham Əliyevin 21 iyul 2025-ci il tarixli “Media nümayəndələrinin təltif edilməsi haqqında” Sərəncamına əsasən milli mətbuatın inkişafındakı xidmətlərinə görə “Tərəqqi” medalına layiq görülmüşdür. Cənab Prezidentin Fərmanı ilə təsis edilmiş “Azərbaycan Milli Mətbuatının 150 illiyi (1875 – 2025)” – Həsən bəy Zərdabi yubiley medalı ilə təltif edilmişdir.
Təqdirəlayiqdir ki, Nazim Hüseynli şeir və hekayələrdən ibarət kitablarla yanaşı Oğuz rayonu ilə bağlı məlumatların, onun tanınmış insanlarınin, şəhidlərinin haqqında yazıların əks olunduğu bir sıra kitabların da müəllifidir . Onun “Oğuzdur elim mənim”, “Yurdum, torpağım, əzəl ünvanım – Oğuz”, “Qədim Oğuz yurdu – Xaçmaz kəndi” , “Torpaq uğrunda şəhid varsa Vətəndir”, “Oğuzlu həkimlər – sağlamlığın sayıq keşikçiləri” və başqa kitablarında ürəkdən bağlı olduğu Oğuz rayonu, onun müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərən, bu elin adını uca tutan insanlar haqqında ətraflı məlumatlar, maraqlı oçerk və məqalələr də verilmişdir. Oğuz rayonunun təşkil olunmasının 95 illiyinə həsr olunmuş “Oğuz rayonu və tanınmış insanları” kitabı təkcə müəllifin çoxillik axtarışlarının nəticələrini ümumiləşdirmir, həm də onu geniş oxucu kütləsinə təqdim edir. İnamla demək olar ki, uzun illərin zəhmə- tinin bəhrəsi olan bu kitab Oğuz üçün bu ilin ən uğurlu və önəmli təqdimatıdır.Kitabın kitabxanalara verilməsi, rayona gələn qonaqlara, rayonun keçmişi və bu günü ilə maraqlanan insanlara, turistlərə çatdırılmasınin nəzərdə tutulması Oğuz haqqında məlumat bazasının artmasına yeni təkan verəcəkdir.
“Elm və təhsil” nəşriyyatında 100 nüsxə tirajla nəfis şəkildə çap olunmuş 444 səhifəlik bu kitab Oğuz rayonunun keçmişi və bu günü, keçdiyi tarixi yol, bu elin tanınmış insanları haqqında məlumatlar əldə etmək istəyən hər kəs üçün dəyərli mənbədir.
Oğuza, onun sakinlənrinə, müəllifə yeni-yeni uğurlar arzusu ilə:
Bəxtiyar Əsgərov,
Bakı şəhərində Naxçıvan Muxtar Respublikasının Daimi Nümayəndəliyinin rəhbəri,
filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
