ABŞ–İran müharibəsinin nəticəsini yalnız hərbi müstəvidə qiymətləndirmək doğru deyil. Qarşıdurmanın enerji və geosiyasi nəticələri göstərir ki, əsas məqsəd İranın Çinin enerji təminatını nəzarətə götürmək idi. Doğrudur, İrana qarşı müharibədə İsrail faktoru da təsirli idi.
Artıq məlumdur ki, ABŞ faktiki olaraq 03.01.2026-cı il tarixdə prezident Maduronu oğurlayaraq Venesuelanı nəzarətə götürəndən sonra Çinin mühüm enerji mənbələrindən biri İrandan da neft ixracını məhdudlaşdırıb, məqsədinə nail olub.
Bunu Avropa.info-ya ABŞ-İran munaqişəsini şərh edərkən Milli Cəbhə Partiyasınin başqan müavini, siyası şərhçi Vüqar Dadaşov deyib.
Vüqar Dadaşov əlavə olaraq qeyd edib ki,Reuters-in 1 sentyabr məlumatına görə, İran təxminən yeddi həftədir Hörmüz boğazından əhəmiyyətli həcmdə xam neft ixrac edə bilmir. İyulun ortalarından etibarən İran neftinin Çinə yeni dəniz yüklərinin çatdırılması faktiki olaraq dayanıb. İranın xam neft yükləmələri martdakı gündə təxminən 2 milyon barrel səviyyəsindən avqustda 220–255 min barrel/gün həddinə düşüb. Son günlər isə ABŞ-ın dəniz blokadası səbəbindən İrandan Çinə neft daşınması mümkün olmayıb.
Xatırladaq ki, 31 avqustda Vaşinqton ABŞ-ın Venesuelanın təxminən 65 milyard barrel təsdiqlənmiş neft ehtiyatlarına çıxışını nəzərdə tutan yeni razılaşmanı açıqlayıb. Razılaşmaya əsasən, NABEP şirkəti 17 neft yatağı üzrə 100 illik konsessiyalar əldə edir; ABŞ hökuməti şirkətin ana strukturunda 35 faiz pay, həmçinin hasilatın 20 faizini maya dəyəri ilə almaq hüququ əldə edir və qalan 80 faiz üçün üstün satınalma hüququna malik olur. Qısası, Çinin əsas təchizatçılarından biri olan Venesuelanın nefti, enerji daşıyıcıları ABŞ-ın tam ixtiyarına keçməsi beynəlxalq müqavilə ilə rəsmiləşib.
Qaldı ki, Rusiyadan Çinə neft ixracı davam edir. Lakin Ukrayna müharibəsi və Kiyevin Rusiya neft infrastrukturu və emal zavodlarını hədəfə alması Rusiyada ciddi daxili yanacaq böhranı yaradıb. Moskva daxili tələbatı qarşılamaq üçün hətta Orta Asiya və Hindistandan yanacaq idxal etməyə məcbur olur.
Bu vəziyyətdə Çin üçün alternativ enerji mənbəyi kimi Qazaxıstan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ancaq Qazaxıstan–Çin neft marşrutunun imkanları İranın əvvəlki ixrac həcmini əvəz etmək iqtidarında deyil. Ona görə də Mərkəzi Asiyanın əhəmiyyəti yalnız neftlə deyil, nüvə enerjisi üçün strateji xammalla da ABŞ-ın ehtiyacını artırır.
21 avqust 2026-cı ildə Çinin SNURDC şirkəti Qazaxıstanın milli atom şirkəti Kazatompromdan təbii uran konsentratı (U₃O₈) tədarükü üzrə razılaşma əldə edib. Xammalın çatdırılması Çinlə sərhəddə yerləşən Alashankou dəmir yolu ilə nəzərdə tutulur. Çin enerji təhlükəsizliyi üçün neftdə İran və Körfəz marşrutları, qaz və digər enerji resurslarında Rusiya, nüvə yanacağı sahəsində isə Qazaxıstan və Özbəkistan artıq xüsusi strateji əhəmiyyət daşıyır. Yəni, ABŞ-ın İran siyasəti təkcə Tehran üçün iqtisadi itkilərlə məhdudlaşmır. İranın neft ixracının uzun müddətə məhdudlaşdırılması Çinin enerji təminatına da birbaşa təsir göstərərək inkişafını əngəlləyir. Əlbəttə ki, ABŞ-ın İranla müharibəsinin yeganə məqsədinin Çin olduğunu demək doğru olmazdı. İranın zəiflədilməsi ABŞ–Çin strateji rəqabətində Pekinin enerji təhlükəsizliyinə əlavə və əlaqəli təzyiq yaradan mühit formalaşdırır.
Nəticə budur ki, İranın neft ixracı məhdudlaşır – Çin alternativ mənbələr axtarır – Qazaxıstanın nefti və uranı daha böyük strateji əhəmiyyət qazanır – ABŞ isə Körfəz və Venesuela daxil olmaqla alternativ enerji mənbələri üzərində təsir imkanlarını əhəmiyyətli dərəcədə genişləndirir.
Yəni, ABŞ–İran müharibəsinin yekununu yalnız hərbi qələbə və ya məğlubiyyət kimi qiymətləndirmək olmaz. Əsas məqsəd və nəticə enerji marşrutlarına, neft bazarına və Çin iqtisadiyyatının enerji təminatına nəzarəti əldə etməkdir. Hələ ki, ABŞ bu müharibələrin qalibi və qazanclı tərəfi kimi görünür.
