Gündəm

Xudafərin körpüləri: Arazın sahillərini birləşdirən tarixi və memarlıq irsi

17 Noyabr 2026, 22:261
Reklam728x90
Reklam320x100

Cəbrayıl rayonunun Xudafərin ərazisində, Araz çayının üzərində yerləşən Xudafərin körpüləri Azərbaycanın orta əsr memarlıq irsinin ən möhtəşəm nümunələrindəndir. Əsrlər boyu Arazın iki sahilini birləşdirən bu tikililər müxtəlif xalqların, tacirlərin, səyyahların və karvanların hərəkət etdiyi yolların mühüm keçid məntəqələrindən biri olub. Bu gün körpülər həm qədim mühəndislik düşüncəsinin, həm də Azərbaycanın tarixi-coğrafi yaddaşının mühüm simvolları kimi tanınır.

Xudafərin körpülərinin diqqətçəkən cəhətlərindən biri onların eyni ərazidə yerləşən iki ayrı memarlıq abidəsindən ibarət olmasıdır. Bunlardan biri 15, digəri isə 11 aşırımlıdır. Körpülər Araz çayının yatağında, bir-birindən təxminən 750 metr məsafədə yerləşir. Onların inşası üçün seçilmiş məkan təsadüfi deyil. Xudafərin dərəsində çayın yatağında iri təbii qayaların olması körpü dayaqlarının möhkəm əsaslar üzərində qurulmasına imkan yaradıb. Məhz bu təbii şərait tikililərin dayanıqlığında mühüm rol oynayıb.

Tikilmə tarixi: mənbələr və fərqli elmi yanaşmalar

Xudafərin körpülərinin yaranma tarixi uzun müddətdir tədqiqatçıların diqqət mərkəzindədir. Yazılı mənbələrdə onların inşası ilə bağlı müxtəlif məlumatlara rast gəlinir. XIV əsr tarixçisi Həmdullah Qəzvini körpülərdən birinin miladi 636-cı ildə, Bakr ibn Abdullah tərəfindən tikildiyini qeyd edir. Lakin müasir tədqiqatçılar bu məlumatın körpünün indiki memarlıq quruluşuna aid edilməsinə ehtiyatla yanaşırlar. Ehtimal olunur ki, həmin məlumat Araz çayının bu hissəsində daha qədim keçidin mövcudluğuna işarə edir.

Digər mühüm məlumat XVII əsr müəllifi Münəccimbaşının əsərindəki qeydlərlə bağlıdır. Bu məlumatlara əsaslanan tədqiqatlarda Şəddadi hökmdarı Fəzl ibn Məhəmmədin 1027–1028-ci illərdə Araz üzərində möhkəm körpü tikdirdiyi bildirilir. Bir sıra araşdırmalarda bu tarix 15 aşırımlı Xudafərin körpüsünün inşası və ya yenidən qurulması ilə əlaqələndirilir.

UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına təqdim edilmiş materiallarda 15 aşırımlı körpünün XI–XII əsrlərə aid olduğu göstərilir. 11 aşırımlı körpünün isə XIII əsrdə, Elxanilər dövründə qədim tikilinin qalıqları üzərində yenidən qurulduğu ehtimal edilir. Bu fərqli tarixləndirmələr Xudafərin ərazisində körpü tikintisi ənənəsinin bir neçə tarixi mərhələdən keçdiyini göstərir. Deməli, abidələrin tarixini yalnız bir tarixlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmaz; onların ilkin əsasları və sonrakı yenidənqurma mərhələləri ayrıca araşdırılmalıdır.

İki körpü, iki fərqli memarlıq həlli

15 aşırımlı Xudafərin körpüsü ölçülərinə və konstruksiyasına görə daha iri tikilidir. Təxminən 200 metr uzunluğa, 4,5 metr enə malik olan körpünün tağları bişmiş kərpicdən, əsas hörgü hissələri isə çay daşından inşa edilib. Tağ dayaqlarının təbii qayalar üzərində yerləşməsi onların ölçülərinin eyni olmamasına səbəb olub. Bu xüsusiyyət körpünün memarlıq görünüşünə xüsusi dinamika verir. Müxtəlif ölçülü tağların təbii relyefə uyğun yerləşdirilməsi orta əsr inşaatçılarının ərazinin coğrafi xüsusiyyətlərini nə qədər düzgün nəzərə aldıqlarını göstərir.

11 aşırımlı körpü isə daş konstruksiyası və fərqli memarlıq görünüşü ilə seçilir. Təxminən 130 metr uzunluğunda, 6 metr enində və 12 metr hündürlüyündə olan bu tikilinin sahil hissələrindəki tağları XX əsrin 1930-cu illərində dağıdılıb. Nəticədə körpünün yalnız üç orta tağı salamat qalıb. Məhz bu səbəbdən yerli əhali arasında o, “Sınıq körpü” adı ilə də tanınır. Körpünün yonulmuş daş lövhələri və bəzək elementləri onun memarlıq baxımından ayrıca tədqiq edilməsinə əsas verir.

Hər iki körpünün quruluşunda diqqətçəkən əsas cəhət təbii mühitlə memarlıq həllinin uzlaşdırılmasıdır. İnşaatçılar çayın yatağındakı qayalardan dayaq kimi istifadə etməklə həm tikintinin möhkəmliyini təmin edib, həm də böyük həcmli konstruksiyanın yaradılmasına nail olublar. Bu, orta əsr Azərbaycan mühəndislik və daş hörgü sənətinin inkişaf səviyyəsi haqqında mühüm təsəvvür yaradır.

Ticarət yolları və tarixi əlaqələrdə Xudafərinin rolu

Xudafərin körpülərinin əhəmiyyəti onların memarlıq xüsusiyyətləri ilə bitmir. Bu keçidlər tarixən Azərbaycanın şimal və cənub bölgələri arasında əlaqələrin qurulmasında mühüm rol oynayıb. Körpülərin Böyük İpək Yolu ilə bağlı marşrutlar üzərində yerləşməsi onların ticarət və iqtisadi münasibətlər baxımından əhəmiyyətini artırıb.

Arazın hər iki sahilində yerləşən yaşayış məntəqələri arasında əlaqə, karvanların hərəkəti, müxtəlif məhsulların daşınması və insanların gediş-gəlişi bu keçidlər vasitəsilə asanlaşıb. Körpülər eyni zamanda hərbi-strateji baxımdan da əhəmiyyətli olub. Müxtəlif dövrlərdə bölgədə baş verən siyasi və hərbi hadisələr zamanı Araz üzərindən keçidə nəzarət mühüm məsələlərdən biri sayılıb.

Beləliklə, Xudafərin körpüləri yalnız iki sahili birləşdirən mühəndis qurğuları deyil, həm də əsrlər boyu iqtisadi, mədəni və siyasi münasibətlərin inkişafında iştirak edən tarixi məkanlardır. Onların keçmişini araşdırmaq Azərbaycanın orta əsrlərdə regional əlaqələr sistemindəki mövqeyini öyrənmək baxımından da əhəmiyyətlidir.

Tarixi sınaqlar və işğal dövrü

Xudafərin körpüləri əsrlər boyu müxtəlif tarixi hadisələrin şahidi olub. 1930-cu illərdə 11 aşırımlı körpünün sahil tağlarının dağıdılması onun ilkin quruluşuna ciddi zərər vurub. Sonrakı onilliklərdə isə bölgədəki siyasi vəziyyət və sərhəd rejimi abidələrin qorunması və araşdırılması imkanlarını məhdudlaşdırıb.

1993-cü ildə Cəbrayıl rayonunun işğalından sonra Xudafərin ərazisi də uzun müddət nəzarətdən kənarda qalıb. UNESCO-nun İlkin Siyahısına təqdim edilmiş məlumatlarda işğal dövründə körpülərin baxımsız vəziyyətə düşdüyü və istifadəyə yararsız hala gəldiyi qeyd olunur. Xudafərin kəndinin də həmin illərdə dağıntılara məruz qalması ərazinin tarixi-mədəni mənzərəsinə ciddi təsir göstərib.

2020-ci il oktyabrın 18-də Xudafərin körpüləri və ətraf ərazi Azərbaycan Ordusunun nəzarətinə keçib. Həmin gün körpü üzərində Azərbaycan bayrağının ucaldılması ölkənin yaxın tarixində mühüm hadisələrdən biri kimi yadda qalıb. Bununla Xudafərin təkcə qədim memarlıq abidəsi kimi deyil, həm də tarixi yaddaş və milli rəmz kimi ictimai diqqətin mərkəzinə qayıdıb.

Qorunma və gələcək tədqiqatların əhəmiyyəti

Xudafərin körpülərinin gələcək nəsillərə çatdırılması üçün onların elmi əsaslarla qorunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu istiqamətdə ilk növbədə hər iki körpünün hazırkı texniki vəziyyətinin ətraflı qiymətləndirilməsi, konstruksiyalarının rəqəmsal ölçülərinin hazırlanması, foto və arxiv materiallarının sistemləşdirilməsi vacibdir. Xüsusilə 11 aşırımlı körpünün dağıdılmış hissələrinin tarixi sənədlər əsasında öyrənilməsi onun ilkin görünüşünün müəyyənləşdirilməsinə kömək edə bilər.

Abidələrin tarixləndirilməsi ilə bağlı fərqli fikirlərin müqayisəli araşdırılması, ərazidə arxeoloji tədqiqatların aparılması və körpülərin qədim ticarət marşrutları ilə əlaqəsinin öyrənilməsi də elmi baxımdan mühüm istiqamətlərdir. Bu işlər yalnız memarlıq abidələrinin tarixini dəqiqləşdirməyə deyil, bütövlükdə bölgənin tarixi-coğrafi inkişafını daha dərindən anlamağa imkan verə bilər.

Xudafərin körpüləri Arazın iki sahilini birləşdirən daş tikililərdən daha böyük məna daşıyır. Onların hər tağında orta əsr sənətkarlarının zəhməti, hər daşında tarixi keçidlərin izi, ümumi quruluşunda isə əsrlər boyu davam edən əlaqələrin yaddaşı yaşayır. Bu irsin qorunması Azərbaycanın memarlıq tarixinin, mühəndislik ənənələrinin və mədəni yaddaşının gələcəyə ötürülməsi deməkdir.

İlahə Bayındır,
Tədqiqatçı, “Ziyalı Ocağı” İctimai Birliyinin sədri

Reklam728x90
Reklam320x100
Reklam160x600
Reklam160x600