Hər kəs Hörmüz Boğazına baxır. Tankerlərin keçib-keçmədiyi, hərbi hərəkətlilik və rəsmi açıqlamalar gündəmdədir.
Yaxın Şərq üzrə mütəxəssis və qlobal müdafiə yazarı Eylem Okumuş Avropa.info-ya özəl açıqlamasında bildirib ki, əsl qırılma nöqtəsi dənizdə deyil, ekranların içində, məlumat xətləri və alqoritmlər üzərində baş verir.
Onun sözlərinə görə, enerji bazarı artıq yalnız fiziki neft axını ilə ölçülmür, qiymətlər informasiya axını və sistemlərin reaksiyası ilə eyni dərəcədə formalaşır. Sistemlər saniyələr ərzində riskləri qiymətləndirir və hələ real hadisə baş vermədən bazar hərəkətə keçir.
Okumuş qeyd edir ki, kiçik bir xəbər, təsdiqlənməmiş məlumat və ya yanlış şərh olunmuş görüntü belə sistem tərəfindən risk kimi qəbul edilə bilər. Bu isə qiymətlərin artmasına, digər alqoritmlərin bunu böhran siqnalı kimi dəyərləndirməsinə və zəncirvari reaksiyanın başlamasına səbəb olur. Nəticədə real kəsinti olmasa belə, bazar artıq böhranı “yaşamış” olur.
Onun fikrincə, bu proses sığorta xərclərinin artmasına, tankerlərin gözləməsinə və maliyyələşmənin çətinləşməsinə gətirib çıxarır. Axın davam etsə belə, sistem bunu dayanıqlı hesab etmir və nəticədə mövcud olmayan böhran reallığa çevrilir. “Sistem artıq öz reaksiyasını özü yaradır,” – deyə o vurğulayır.
Ekspert əlavə edir ki, ən təhlükəli məqam görünməyən müstəvidə baş verir. Artıq məsələ bazarı izləmək deyil, axını idarə etməkdir. Məlumat təminatçıları, peyk sistemləri, dəniz nəqliyyatı platformaları və maliyyə xəbər xətləri qlobal rəqabətin əsas meydanına çevrilib. Kiçik bir məlumat belə zəncirvari təsir yarada bilər və bu müdaxilə hiss olunmasa da, nəticələri qlobal miqyasda özünü göstərir.
Okumuşun sözlərinə görə, London, Nyu-York və Sinqapur artıq sadəcə ticarət mərkəzləri deyil, qiymətin formalaşdığı və qlobal axının yönləndirildiyi strateji düyün nöqtələridir. “Əgər Hörmüz fiziki keçiddirsə, bu şəhərlər onun rəqəmsal qarşılığıdır,” – deyə o bildirir.
O vurğulayır ki, müasir müharibə artıq raket və bombalarla deyil, məlumat üzərindən aparılır. Manipulyasiya olunmuş görüntülər, kontekstdən çıxarılmış informasiyalar və ya sadə bir xəbər belə alqoritmləri hərəkətə gətirə bilir. Bu sistemlər insan emosiyasına deyil, risk siqnallarına reaksiya verir və bir dəfə tetiklənəndə domino effekti geri dönməz olur.
Sonda Okumuş qeyd edir ki, boğaz açıq qala, tankerlər hərəkət edə və neft axını davam edə bilər. Lakin sistem əksinə inandırılarsa, bazar çökə bilər. “Bu çöküş səssiz baş verir – nə partlayış var, nə də tüstü. Sadəcə axın dəyişir,” – deyə o bildirir.
Onun fikrincə, “rəqəmsal Hörmüz”ün əsas reallığı ondan ibarətdir ki, güc artıq fiziki vasitələrdə deyil, sistemləri, məlumatı və qavrayışı idarə etmək bacarığındadır. Kiçik bir səhv, natamam informasiya və ya gecikmiş analiz belə böyük domino effekti yarada bilər – səssiz, görünməz və amansız.
