Bu gün elmin inkişafı cəmiyyətin tərəqqisinin, iqtisadi gücünün və texnoloji üstünlüyünün əsas amillərindən biri kimi çıxış edir. Lakin elmi inkişafın qarşısında duran əsas əngəllərdən biri korrupsiyadır.
Elmi mühitdə korrupsiya sadəcə maliyyə vasitələrinin mənimsənilməsi ilə məhdudlaşmır. O, həmçinin elmi nəticələrin saxtalaşdırılması, tədqiqatların məqsədli yönləndirilməsi, akademik pillələrin qeyri-qanuni əldə olunması və digər yollarla da özünü göstərir.
Bu yazıda korrupsiyanın elmi inkişafa necə təsir etdiyi, bu sahədə mövcud çağırışlar və onları aradan qaldırmaq üçün perspektiv yollar müzakirə olunur.
1. Elmi Sistemlərdə Korrupsiyanın Növləri
1.1. Qrant və layihə korrupsiyası
Elmi fondların və layihələrin maliyyələşdirilməsində korrupsiya halları nəticəsində resurslar əslində ehtiyacı olan və potensiallı alimlərə deyil, şəxsi əlaqələri olanlara verilir.
1.2. Plagiat və akademik saxtakarlıq
Tədqiqat materiallarının başqasından oğurlanması, saxta jurnallarda nəşr olunan məqalələr və statistik məlumatların qəsdən manipulyasiyası – bunların hamısı elmi nəticələrin etibarlılığını zədələyir.
1.3. Akademik titul və vəzifələrin alınması
Professor, dosent və s. elmi adların qeyri-qanuni yollarla əldə olunması, dissertasiya müdafiələrində qeyri-obyektivlik akademik sistemin deqradasiyasına gətirib çıxarır.
1.4. Təhsil müəssisələrində korrupsiya
Müəllimlər tərəfindən tələbələrdən rüşvət alınması, qiymətlər artırılması və saxta diplom verilməsi təhsil sistemini və gələcək elmi kadrların keyfiyyətini ciddi şəkildə zədələyir.
2. Korrupsiyanın elmi inkişafa təsirinin dərin təhlili
2.1. Elmi kadrların demotivasiya olunması
Ədalətsiz mühitdə çalışan alimlər motivasiyalarını itirir, yeni ideyaların formalaşması zəifləyir, beyin axını (brain drain) artır.
2.2. İnnovasiya ekosisteminin məhv edilməsi
Yaradıcılıq və innovasiya ancaq şəffaf və ədalətli mühitdə inkişaf edə bilər. Korrupsiya isə bu mühiti zəhərləyir.
2.3. Qlobal elmi əməkdaşlıqda etibarın itirilməsi
Beynəlxalq tədqiqat fondları korrupsiyaya bulaşmış qurumlara maliyyə dəstəyi göstərməkdən çəkinir. Bu isə beynəlxalq layihələrə inteqrasiyanı məhdudlaşdırır.
2.4. İctimai inamın azalması
Cəmiyyət elmi mübahisələri və nəticələri ciddi qəbul etmir, çünki “elmi rütbə”lərin necə əldə olunduğu ilə bağlı bəzi şübhələr yaranır.
3. Beynəlxalq təcrübələr və nümunələr
3.1. Skandinaviya ölkələri
Norveç, İsveç və Finlandiya kimi ölkələrdə elmi layihələrin maliyyələşdirilməsi tam rəqəmsallaşdırılıb. Bütün qərarlar ictimaiyyətə açıqdır. Etik komitələr çox güclüdür və plagiat halları dərhal cəzalandırılır.
3.2. Cənubi Koreya
Elmdə korrupsiya ilə mübarizə məqsədilə xüsusi “Elmi etika ofisi” yaradılıb. Burada saxtalaşdırılmış nəticələrin cəmiyyətə təqdim edilməsi cinayət məsuliyyəti daşıyır.
3.3. Azərbaycanın vəziyyəti
Son illərdə Azərbaycan Respublikası Elmin İnkişafı Fondu, Təhsil Nazirliyi və Elm və Ali Təhsil üzrə Dövlət Agentliyi tərəfindən korrupsiya ilə mübarizə istiqamətində islahatlar aparılsa da, akademik etikaya əməl olunması məsələsi hələ də ciddi problemlərdən biri olaraq qalır.
4. Perspektivlər və təkliflər
4.1. Rəqəmsal şəffaflıq sistemləri
Layihələrin qəbulu, ekspertiza və nəticələrin qiymətləndirilməsi tam rəqəmsallaşdırılmalı, ictimaiyyətə açıq şəkildə təqdim olunmalıdır.
4.2. Güclü elmi etika komitələrinin yaradılması
Təhsil müəssisələrində etik qaydalara nəzarət edən, plagiat və digər saxtakarlıqları araşdıran komitələr effektiv işləməlidir.
4.3. Beynəlxalq akkreditasiyalı jurnalların dəstəklənməsi
Alimlərin yüksək impakt faktorlu jurnallarda nəşr olunması təşviq edilməli və plagiat yoxlamaları institusional şəkildə təşkil olunmalıdır.
4.4. Gənc tədqiqatçılar üçün imkanların genişləndirilməsi
Xüsusilə gənc alimlərə qrantlar, xarici təcrübə proqramları, mentorluq və inkubasiya mərkəzləri ilə dəstək verilməlidir.
4.5. Cəmiyyətin iştirakı və ictimai nəzarət
Elmi sahədə korrupsiya ilə mübarizə yalnız dövlət qurumlarının deyil, vətəndaş cəmiyyətinin də iştirakı ilə mümkündür. Bu məqsədlə QHT-lərin rolu artırılmalıdır.
Elmin inkişafı hər bir ölkənin strateji məqsədlərindən biri hesab olunur. Lakin bu inkişaf prosesi yalnız intellektual potensial və maliyyə resursları ilə deyil, həm də idarəetmə mexanizmlərinin dürüstlüyü ilə sıx bağlıdır. Korrupsiya bu sahədə inkişafı əngəlləyən əsas amillərdən biridir.
Korrupsiyanın elmdə təsir forması
Korrupsiya elmi mühitdə bir neçə formada özünü göstərir:
- Qrant və layihələrin qeyri-şəffaf bölüşdürülməsi;
- Akademik titulların tanışlıqla verilməsi;
- Plagiat və saxta nəşrlər;
- Elmi jurnallarda saxtalaşdırılmış ekspertizalar.
Bu hallar elmi nəticələrin etibarlılığını şübhə altına alır və cəmiyyətin elmə olan inamını sarsıdır.
Beynəlxalq Təcrübələr
Müxtəlif ölkələrin uğurlu təcrübələri göstərir ki, şəffaf idarəetmə mexanizmləri və güclü etik komitələr korrupsiyanın qarşısını almaqda mühüm rol oynayır. Skandinaviya ölkələrində rəqəmsal sistemlər vasitəsilə bütün qərarlar ictimaiyyətə açıq edilir. Cənubi Koreyada isə elmi etik pozuntulara qarşı hüquqi cəzalar tətbiq olunur.
Azərbaycan konteksti
Azərbaycanda elm sahəsində islahatlar həyata keçirilsə də, korrupsiya və akademik saxtakarlıq halları hələ də müşahidə olunur. Bu problemlər yeni nəsil alimlərin yetişməsinə, beynəlxalq əməkdaşlıqlara qoşulma imkanlarına və elmi məhsuldarlığa mənfi təsir göstərir.
Perspektivlər və Təkliflər
- Rəqəmsal qrant idarəetmə platformalarının tətbiqi
- Elmi etik komitələrin yaradılması və gücləndirilməsi
- Plagiat yoxlama sistemlərinin məcburi tətbiqi
- Gənc alimlər üçün şəffaf və açıq müsabiqələrin təşkili
- Beynəlxalq standartlara uyğun nəşr siyasətinin təşviqi
Korrupsiya yalnız iqtisadi resursların itməsi demək deyil – bu, həm də cəmiyyətin gələcək inkişaf potensialının məhv olması deməkdir. Elmi inkişafın dayanıqlı və keyfiyyətli olması üçün şəffaflıq, etik dəyərlər və ədalətli idarəçilik mütləq şərtlərdir. Korrupsiyanın qarşısını almaq üçün yalnız qanunvericilik kifayət deyil – həm də ictimai rəyin formalaşması, maarifləndirmə, vicdanlı elmi liderlərin yetişdirilməsi zəruridir.
Kamran Ramazanlı
AR Elm və Təhsil Nazirliyinin akademik H.Əliyev adına Coğrafiya İnstitutunun Həmkarlar Təşkilatının sədri
Avropa.info
