Donald Trampın hakimiyyətə gəlməzdən əvvəl irəli sürdüyü vədlərin böyük bir hissəsi reallaşmadı. Bunun səbəbi kimi, bu vədlərin bəzilərinin real siyasi proqramdan çox, populist xarakter daşıması göstərilə bilər. Tramp administrasiyası Rusiya ilə münasibətləri normallaşdırmaq və Ukraynadakı müharibəni sonlandırmaq kimi bir sıra iddialarla çıxış etsə də, praktiki nəticələr əldə olunmadı.
Bunun əksinə olaraq, onun xarici siyasət kursunda əsas diqqət Yaxın Şərqə yönəldi. Tramp dövründə İsrailin regional təhlükəsizliyini gücləndirmək məqsədilə ərəb ölkələri ilə diplomatik təmaslar intensivləşdirildi. Bu siyasət nəticəsində bölgədə mühüm siyasi dəyişikliklər baş verdi. Ən önəmli hadisələrdən biri, Suriyada Bəşər Əsəd hakimiyyətinin süqutu və bölgədə yeni siyasi konfiqurasiyanın formalaşması oldu. Hazırda Suriya öz daxili yenidənqurma prosesinə fokuslanmış, beynəlxalq aləmdə isə yeni imic formalaşdırmaq cəhdində olan bir ölkədir.
Dövlət institutlarının tam formalaşmaması səbəbilə, Suriyanın aktiv xarici siyasət yürütmək imkanları da məhduddur. Bu vəziyyət dolayısı ilə İsrail üçün müəyyən obyektiv təhlükəsizlik tamponu yaradır. Digər tərəfdən, Fələstin məsələsi kritik mərhələyə daxil olmuşdur. Qəzza zolağında İsrailin hərbi əməliyyatları nəticəsində humanitar böhran yaşanmaqda davam edir. Hərçənd İsrail hələlik hərbi-siyasi hədəflərinə tam nail ola bilməyib, bölgədə gərginlik yüksəlməkdədir. Bu kontekstdə HƏMAS müəyyən mərhələdə atəşkəsə gedərsə, əhəmiyyətli hadisə sayıla bilər, lakin bu, ehtiyatlı yanaşmanı arxa plana keçirməməlidir.
Geniş mənada, Qərbin bölgədəki əsas strateji məqsədlərindən biri də Türkiyənin gələcəkdə sivil və siyasi separatçılıqla üz-üzə qalmasını təmin etmək və onun federallaşmasına zəmin hazırlamaq ola bilər. Bu ssenarilər xüsusilə Suriyadakı kürd qurumları vasitəsilə həyata keçirilə bilər və Ankara bu planlara qarşı hazır olmalıdır. Ona görə də, hər nə qədər PKK-nın silahları yandırması önəmlidirsə, o qədər də diqqət çəkir.
Bu məsələlərə uzunmüddətli perspektivdə baxmaq lazımdır. İran–İsrail qarşıdurması fonunda isə görünür ki, Tehranın çoxsaylı sanksiyalara rəğmən, ballistik raket proqramını ciddi şəkildə inkişaf etdirməsi mümkün olmuşdur. İsrailə qarşı endirilən zərbələr, İranın regional hərbi potensialının əhəmiyyətli bir göstəricisidir. Lakin İranın zəif tərəfləri də vardır – xüsusilə radiolokasiya sistemlərinin geriliyi və daxildə dərin kəşfiyyat sızmalarının mövcudluğu. Mossad kimi qurumların İran daxilində apardığı effektiv əməliyyatlar bunu sübut edir.
Bu mürəkkəb konfiqurasiya fonunda Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin son dövrlərdə region dövlətlərinə etdiyi səfərlər, xüsusilə də Ermənistan rəhbərliyi ilə baş tutan yüksək səviyyəli təmaslar, ölkəmizin regional güc olaraq artan əhəmiyyətini bir daha göstərdi. Azərbaycan rasional və balanslı xarici siyasət yürütməklə həm regional sabitliyi qorumağa, həm də öz milli maraqlarını təmin etməyə çalışır. Azərbaycan həm regional balansı qorumağa çalışır, eyni zamanda dövlət məsuliyyəti ilə hərəkət edərək güclü dövlət imicini qorumaq istəyir. Buna görə də, bir sıra hallarda kəskin reaksiya vermək, digər hallarda isə təmkinli davranmaq yolunu tutur. Digər tərəfdaşları ilə birlikdə Rusiyanın bölgədə zəiflədilməsi kursunu götürür.
Rusiya amilinə gəldikdə isə, bu ölkənin Cənubi Qafqazda zəifləməsi müəyyən imkanlar yaratsa da, bu prosesə yalnız emosional prizmalardan yanaşmaq doğru olmaz. Rusiya tarixən “fors-major” şəraitində belə sürətlə yenidən təşkilatlanma bacarığına malik bir dövlətdir. 1920-ci ildəki süqutdan dərhal sonra yeni sistem quraraq regional işğallara imza atması buna nümunədir. Bu baxımdan, Azərbaycan Rusiya ilə münasibətlərdə soyuqqanlı və rasional yanaşma sərgiləməlidir. Təbii ki, Rusiyada azərbaycanlıların hüquqlarının qorunması siyasəti davam etdirilməli və inkişaf etdirilməlidir. Bunun üçün isə ilk öncə Rusiya Azərbaycan icmasının mənəvi-ruhani vahidliyi və millilik simasının gücləndirilməsi, hüquqi savadlanması və təşkilatlanması, dövlət, media və elmi-təhsil sistemində şəbəkə halına gəlməsi lazımdır. Çünki bəlli həqiqətdir ki, tarixi reallıqlar səbəbi ilə Azərbaycan icması orada tamamilə ortadan qalxa bilməz. Buna görə də daxili milli gücə əsaslanmaq lazımdır. Buna görə bir məqamı da diqqətə almaq lazımdır.
Tarixi təcrübə göstərir ki, Qərb heç zaman tam etibarlı tərəfdaş olduğunu sübut edə bilməmişdir. Buna görə də iqtisadi əməkdaşlıqla məhdudlaşan, milli maraqlara əsaslanan praqmatik yanaşmalar üstünlük təşkil etməlidir. Əsas vəzifə regional güc balansını qorumaq, geosiyasi və demoqrafik imkanlardan maksimum rasional şəkildə faydalanmaqdır. Görünən odur ki, regional və beynəlxalq sistem hələ tam oturuşmuş halda deyil. Hələ çox sınaq variant və mexanizmləri işə düşəcəkdir. Məhz bu səbəbdən də diqqətli, təmkinli olmaq, daxili milli gücü kimlik mərkəzli gücləndirmək lazımdır.
Azər Hüseynov İstanbul Zaim Universitetinin Tarix və Mədəniyyət Bölümü Doktorantı, Qafqaz Etno-Sosial Araşdırmalar Mərkəzinin eksperti, xüsusi olaraq Avropa.info üçün
