Hər bir xalqın tarixini yaşadan, milli yaddaşını qoruyan və gələcək nəsillərə ötürən ən mühüm mənəvi dəyər onun ana dilidir. Dil təkcə ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də xalqın dünyagörüşünü, milli düşüncə tərzini, mədəniyyətini, ədəbiyyatını və dövlətçilik ənənələrini özündə yaşadan zəngin xəzinədir. Minilliklər boyu formalaşan bu mənəvi sərvət xalqın varlığının əsas dayaqlarından biri kimi çıxış edir. Azərbaycan xalqı da bütün tarixi boyunca öz ana dilini milli varlığının ayrılmaz hissəsi hesab etmiş, onun qorunması və inkişafını dövlətçilik ideyasının mühüm istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirmişdir.
Məhz buna görə də hər il avqustun 1-də qeyd olunan Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü təkcə təqvimdə əlamətdar tarix deyil. Bu gün ana dilimizin dövlət səviyyəsində yüksək qiymətləndirilməsinin, milli-mənəvi dəyərlərimizin qorunmasına verilən önəmin və müstəqil dövlətçilik ənənələrimizin təntənəsinin rəmzidir. Bu tarix hər bir azərbaycanlıya xatırladır ki, ana dilinin yaşadılması xalqın tarixinin, mədəniyyətinin və milli kimliyinin qorunması deməkdir.
Azərbaycan dili zəngin inkişaf yolu keçmiş qədim dillərdən biridir. Onun formalaşması əsrlərlə davam etmiş, müxtəlif tarixi mərhələlərdə xalqımızın ictimai-siyasi və mədəni inkişafı ilə paralel zənginləşmişdir. “Kitabi-Dədə Qorqud” dastanından Nizami Gəncəvinin, Məhəmməd Füzulinin, İmadəddin Nəsiminin, Molla Pənah Vaqifin, Mirzə Fətəli Axundzadənin, Cəlil Məmmədquluzadənin və digər görkəmli söz ustalarının əsərlərinə qədər uzanan böyük ədəbi irs Azərbaycan dilinin ifadə imkanlarının nə qədər geniş olduğunu sübut edir. Bu dil yalnız poeziyanın deyil, elmin, fəlsəfənin, publisistikanın və müasir texnologiyaların da dili kimi inkişaf etməkdədir.
Tarixin müxtəlif dövrlərində Azərbaycan dili müəyyən çətinliklərlə üzləşsə də, xalq onu qorumağı bacarmışdır. Xüsusilə sovet dövründə ittifaq respublikalarında rus dilinin üstün mövqeyə çıxarılması milli dillərin inkişafına müəyyən məhdudiyyətlər yaratsa da, Azərbaycan ziyalıları ana dilini ədəbiyyatda, mətbuatda, teatrda və gündəlik həyatda yaşatmağı bacardılar. Bununla belə, ana dilinin hüquqi statusunun rəsmiləşdirilməsi üçün siyasi iradə tələb olunurdu.
Bu tarixi vəzifəni Ümummilli Lider Heydər Əliyev böyük uzaqgörənliklə həyata keçirdi. Onun təşəbbüsü ilə 1978-ci ildə qəbul olunan Azərbaycan SSR Konstitusiyasında Azərbaycan dilinin dövlət dili kimi təsbit edilməsi həmin dövr üçün mühüm siyasi hadisə idi. O zaman belə bir qərarın qəbul edilməsi milli maraqların müdafiəsinə xidmət edən cəsarətli addım kimi tarixə düşdü. Bu qərar xalqın milli özünüdərkinin möhkəmlənməsində və gələcək müstəqillik prosesinin ideoloji əsaslarının formalaşmasında mühüm rol oynadı.
Azərbaycan dövlət müstəqilliyini bərpa etdikdən sonra ana dilinin inkişafı yeni mərhələyə qədəm qoydu. 1995-ci ildə ümumxalq səsverməsi ilə qəbul olunan Konstitusiyada Azərbaycan dilinin dövlət dili olması bir daha təsbit edildi. Sonrakı illərdə dövlət dilinin tətbiqinin genişləndirilməsi istiqamətində ardıcıl hüquqi baza formalaşdırıldı.
Ümummilli Lider Heydər Əliyev ana dilinə münasibəti yalnız mədəni məsələ kimi deyil, dövlətçilik siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi qiymətləndirirdi. Onun “Dil hər bir millətin milliliyinin əsasıdır” fikri bu gün də öz aktuallığını qoruyur. Məhz Ulu Öndərin təşəbbüsü ilə 2001-ci ildə dövlət dilinin tətbiqinin təkmilləşdirilməsi barədə mühüm fərmanlar imzalandı, Dövlət Dil Komissiyası yaradıldı və avqustun 1-i Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü elan olundu. Ardınca qəbul edilən “Azərbaycan Respublikasında dövlət dili haqqında” Qanun dil siyasətinin hüquqi əsaslarını daha da möhkəmləndirdi.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasət yeni dövrün çağırışlarına uyğun şəkildə davam etdirilir. Dövlət başçısının imzaladığı sənədlər nəticəsində Azərbaycan dilinin elektron informasiya məkanında istifadəsi genişlənmiş, latın qrafikalı nəşrlərin sayı artmış, dil normalarının qorunması istiqamətində institusional mexanizmlər gücləndirilmişdir. Dövlət idarəçiliyində, təhsil sistemində, mediada və rəqəmsal platformalarda Azərbaycan dilinin tətbiqinə xüsusi diqqət yetirilir.
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının sürətli inkişafı ana dili qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Süni intellekt sistemləri, rəqəmsal platformalar, elektron təhsil resursları və informasiya bazaları milli dillərin inkişaf səviyyəsini müəyyən edən əsas amillərdən birinə çevrilib. Azərbaycan dili də bu proseslərdə öz yerini möhkəmləndirməlidir. Terminologiyanın zənginləşdirilməsi, elektron lüğət bazalarının genişləndirilməsi, rəqəmsal məzmunun artırılması və süni intellekt platformalarında Azərbaycan dilinin imkanlarının genişləndirilməsi gələcək inkişaf baxımından strateji əhəmiyyət daşıyır.
Qloballaşma şəraitində xarici dillərin öyrənilməsi təbii və zəruri prosesdir. Lakin bu, heç vaxt ana dilinə münasibətdə laqeydlik yaratmamalıdır. Əksinə, xarici dilləri bilən, eyni zamanda Azərbaycan dilinin incəliklərinə mükəmməl yiyələnən gənc nəslin yetişdirilməsi dövlət siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Güclü dövlət yalnız iqtisadi və hərbi potensialı ilə deyil, milli dilini qoruyub inkişaf etdirməsi ilə də seçilir.
Bu gün televiziya kanallarında, internet media resurslarında və sosial şəbəkələrdə Azərbaycan dilinin normalarına riayət olunması xüsusi aktuallıq kəsb edir. Kütləvi informasiya vasitələri cəmiyyətin nitq mədəniyyətinə birbaşa təsir göstərən əsas platformalardır. Dil normalarının pozulması, lüzumsuz xarici sözlərdən həddindən artıq istifadə və ədəbi dil qaydalarına əməl edilməməsi milli nitq mədəniyyətinə mənfi təsir göstərir. Buna görə də hər bir media qurumu və hər bir vətəndaş ana dilinin saflığının qorunmasına öz töhfəsini verməlidir.
Azərbaycan dili yalnız ölkə daxilində deyil, dünyanın müxtəlif qitələrində yaşayan milyonlarla soydaşımız üçün də milli birliyin əsas sütunlarından biridir. Xaricdə fəaliyyət göstərən Azərbaycan evləri, həftəsonu məktəbləri, diaspor təşkilatları və mədəniyyət mərkəzləri ana dilimizin qorunması istiqamətində mühüm fəaliyyət göstərirlər. Dil dünya azərbaycanlılarını vahid milli ideya ətrafında birləşdirən mənəvi bağ kimi çıxış edir.
Ana dilinə sevgi yalnız bayram günlərində deyil, gündəlik həyatımızda da özünü göstərməlidir. Azərbaycan dilində düzgün danışmaq, onu zənginləşdirmək, yeni nəsillərə sevdirərək öyrətmək və müasir dövrün tələblərinə uyğun inkişaf etdirmək hər birimizin mənəvi borcudur.
1 Avqust – Azərbaycan əlifbası və Azərbaycan dili günü bir daha göstərir ki, dilə göstərilən qayğı əslində dövlətə, milli kimliyə və gələcəyə göstərilən qayğıdır. Ana dilimizi qorumaq tariximizi, milli yaddaşımızı, mədəni irsimizi və müstəqil dövlətçiliyimizi qorumaq deməkdir. Bu dəyərin gələcək nəsillərə olduğu kimi çatdırılması isə hər bir Azərbaycan vətəndaşının üzərinə düşən ən şərəfli vəzifələrdən biridir.
Asif Əsgərov,
Milli Məclisin deputatı
