Beynəlxalq Ədalət Məhkəməsi (ICJ) Qambiyanın Myanmaya qarşı açdığı soyqırım işi üzrə qərarını bu gün açıqlayacaq.
Avropa.info xəbər verir ki, Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) məhkəmə orqanı olan ICJ, Rohingya müsəlmanlarına qarşı hərəkətlərə görə “Soyqırımın qarşısının alınması və cəzalandırılması haqqında 1948-ci il BMT Konvensiyası”nın pozulduğunu iddia edərək, Qambiyanın Myanmaya qarşı açdığı iş üzrə yekun qərarını açıqlayır.
Məhkəmənin sədri, yapon hakimi Yuji İvasava bu gün səhər saat 12.00-da Sülh Sarayında qərarı oxumağa başlayacaq.Bu qərar ICJ-nin Bosniya və Herseqovina-Serbiya və Xorvatiya-Serbiya işlərindən sonra soyqırım iddialarının mahiyyəti üzrə üçüncü qərarı olacaq.
İş nə ilə bağlıdır?
Myanma ordusu 2017-ci ilin avqustunda Rakhine əyalətinin şimalında “təmizləmə əməliyyatlarına” başlayıb. Yüz minlərlə Rohinca müsəlmanı qırğınlar, zorlamalar və kəndlərin yandırılması səbəbindən Banqladeşə sığınmaq məcburiyyətində qalıb.
Qambiya Myanmaya qarşı 11 noyabr 2019-cu il tarixində Beynəlxalq Ədliyyə Məhkəməsində iddia qaldırıb. Cinayətlərin törədildiyi bölgə ilə birbaşa əlaqəsi olmayan bir dövlət ilk dəfə olaraq, yalnız Soyqırım Konvensiyasına üzv olmaqla, belə bir iddia qaldırıb.ICJ 23 yanvar 2020-ci ildə yekdilliklə müvəqqəti tədbirlər haqqında qərar çıxarıb.
Məhkəmə Myanmadan Rohinca müsəlmanlarına qarşı soyqırım aktlarının qarşısını almasını, ordusunun və nəzarəti altında olan qrupların bu əməlləri törətməməsini təmin etməyi, sübutları qoruyub saxlamağı və hər altı aydan bir hesabat təqdim etməsini istəyib. Məhkəmə o vaxt ölkədə qalan təxminən 600 min Rohinca müsəlmanının “son dərəcə həssas” olduğunu müəyyən edib.
Myanma 2021-ci ildə dörd ilkin etiraz edib. O, Qambiyanın İslam Əməkdaşlıq Təşkilatı (İƏT) adından çıxış etdiyini, onun iddia qaldırmaq imkanının olmadığını, Konvensiyanın 8-ci maddəsini qeyd-şərtsiz qoymasının iddianın qarşısını aldığını və tərəflər arasında heç bir mübahisə olmadığını iddia edib.22 iyul 2022-ci ildə Məhkəmə soyqırımın qadağan edilməsindən irəli gələn öhdəliklərin “erga omnes partes” (bütün tərəf dövlətlərə qarşı) xarakteri daşıdığını vurğulayaraq, Myanmanın bütün etirazlarını rədd etdi, buna görə də hər bir tərəf dövlət ümumi maraqları müdafiə etmək üçün məhkəməyə müraciət edə bilər.
Zərərçəkmiş və şahidlərin qapalı iclaslarda dinlənildiyi mahiyyət üzrə dinləmələr 12-29 yanvar 2026-cı il tarixlərində keçirilərkən, Kanada, Danimarka, Fransa, Almaniya, Hollandiya, İngiltərə, Maldiv adaları, Sloveniya, Konqo Demokratik Respublikası, Belçika və İrlandiya da daxil olmaqla, işə qarışan 11 ölkə yazılı açıqlama verdi.Qambiyanın iddialarıQambiya iddia edir ki, Myanma hərbçiləri Rohinca müsəlmanlarını məhv etmək üçün qəsdən adam öldürmə, ciddi fiziki və mənəvi zərər vurma, qrupun fiziki məhvinə səbəb olacaq yaşayış şəraiti yaratma və doğumların qarşısının alınması kimi əməllər törədiblər.
Qambiya, Myanmanın soyqırım törətdiyinin, soyqırımın qarşısını almadığını və cəzalandırmadığının müəyyən edilməsini, günahkarların mühakimə olunmasını, Rohinca müsəlmanlarının təhlükəsiz geri qayıtmasının təmin edilməsini, əmlaklarının geri qaytarılmasını, onların “Rohinca” kimliyi ilə tanınma hüquqlarının təmin edilməsini, təzminat və təkrarlanmamasına zəmanət verilməsini tələb edir.
Myanmanın müdafiəsiMyanma soyqırım ittihamını rədd edir və əməliyyatların Arakan Rohingya Qurtuluş Ordusu (ARSA) tərəfindən 2017-ci ilin avqustunda sərhəd məntəqələrində həyata keçirilən hücumlara qarşı həyata keçirilən “terrorla mübarizə” əməliyyatları olduğunu müdafiə edir.
Myanma həmçinin iddia edir ki, soyqırım niyyətinin birbaşa sübutu yoxdur, BMT hesabatları məhkəmə prosesləri xaricində hazırlanıb və onlara heç bir əhəmiyyət verilməməlidir.İlk dəfə olaraq bir dövlət soyqırımına görə birbaşa məsuliyyət daşıya bilərBu günə qədər BƏM heç bir dövləti soyqırım törətməkdə birbaşa məsuliyyət daşımayıb.
Bosniya və Herseqovina işində Məhkəmə yalnız 1995-ci ilin iyulunda Srebrenitsa qətliamının soyqırım olduğunu müəyyən etdi, lakin bu hərəkətləri Serbiyaya aid etmədi və Serbiyanı yalnız soyqırımın qarşısının alınması və cəzalandırılması ilə bağlı öhdəliyini pozduğuna görə məsuliyyətə cəlb etdi. Xorvatiya-Serbiya işində hər iki tərəfin soyqırım iddiası rədd edildi.Bu səbəbdən Myanmanın bir dövlət olaraq soyqırımına görə birbaşa məsuliyyət daşıması ehtimalı qərarı tarixi edə biləcək ən mühüm element hesab olunur. Məhkəmə soyqırım iddiasını rədd etsə belə, Myanmanın soyqırımın qarşısının alınması və cəzalandırılması və ya müvəqqəti tədbirlərin görülməsi ilə bağlı öhdəliklərini pozduğuna qərar verə biləcəyi mümkün görünür.İşin ən kritik sualıDava və qərarın mümkün nəticələri ilə bağlı AA müxbirinə qiymətləndirmələr aparan İstanbul Mədəniyyət Universiteti Hüquq Fakültəsi Beynəlxalq Hüquq Bölümü müəllimi Dr. Abdurrahman Erol, qərarın təsirinin Myanma hüdudlarından kənarda və Cənubi Afrika-İsrail davasında da yaxından izləniləcəyini söylədi.Dr. Erola görə, işin mahiyyəti soyqırım niyyətinin necə sübut olunacağıdır.Erol xatırladıb ki, ICJ-nin 2007-ci ildə qəbul etdiyi Bosniya və Herseqovina qərarında soyqırımın sübut həddini çox yüksək qaldırıb və qərar verib ki, əgər soyqırım niyyəti davranış modelindən çıxarılırsa, bu, “yalnız ağlabatan nəticə” olmalıdır.Bu standartın dövlət məsuliyyətinə fərdi cinayət məsuliyyəti kimi baxdığı və dolayısı ilə sübutlarla soyqırımı sübut etməyi demək olar ki, qeyri-mümkün etdiyi səbəbi ilə tənqid edildiyini bildirən Erol, Məhkəmənin 2015-ci ildə Xorvatiya-Serbiya qərarında bu yanaşmanı böyük ölçüdə təkrarladığını qeyd etdi.Erol, “Myanma mövcud məhkəmə təcrübəsinin olduğu kimi davam etdirilməsini istəyir. Qərarla birlikdə Məhkəmənin bu yüksək sübut həddini əldə olan dəlillərə necə tətbiq edəcəyini və bunun aydınlıq gətirib-gətirməyəcəyini görəcəyik” dedi. dedi.Qərarın Cənubi Afrika-İsrail davasına təsiriErol Cənubi Afrikanın İsrailə qarşı açdığı soyqırım iddiasında qərarın yaxından izləniləcəyini, çünki hər iki işin eyni Konvensiyaya əsaslandığını vurğulayıb.Məhkəmənin Soyqırım Konvensiyasını şərh etməsinin, sübutların qiymətləndirilməsi metodunun və soyqırım niyyətini təyin etmə meyarlarının Cənubi Afrikanın işi üçün birbaşa əhəmiyyət kəsb edəcəyini ifadə edən Erol, “Bu qərar Cənubi Afrika-İsrail davasının nəticəsini müəyyən etməsə də, iki dava eyni hüquqi suallara cavab axtardığı üçün ona böyük təsir edəcək” dedi. dedi.Doktor Erol, qərarın Ukrayna-Rusiya, Nikaraqua-Almaniya və Konqo-Ruanda kimi davam edən digər soyqırım işlərinə də istiqamət verəcəyini bildirib.Rohinca müsəlmanlarına qarşı etnik təmizləmə2012-ci ildə Myanmanın Rakhayn əyalətində buddistlərlə müsəlmanlar arasında qarşıdurma baş vermiş, əksəriyyəti müsəlman olmaqla minlərlə insan həlak olmuş, yüzlərlə ev və iş yeri yandırılmışdı.2017-ci il avqustun 25-də Rakhayn əyalətində sərhəd postlarına eyni vaxtda hücumları əsas gətirərək, Myanma ordusu və buddist millətçilər kütləvi zorakılıq aktlarına başladılar. 2017-ci ildə Myanma ordusunun “təmizləmə əməliyyatları” 740 mindən çox Rohinca müsəlmanını qətllər və cinsi zorakılıq fonunda qaçmağa məcbur edib. BMT ekspertləri bu hərəkətləri “soyqırım aktları” kimi qiymətləndiriblər.BMT-nin məlumatına görə, 2017-ci ilin avqustundan sonra Rakhine əyalətində zülm və təqiblərdən qaçaraq Banqladeşə sığınanların sayı 900 mini keçib. Beynəlxalq insan haqları təşkilatları dərc etdikləri peyk görüntüləri ilə yüzlərlə kəndin dağıdıldığını sübut etdilər. BMT və beynəlxalq insan haqları təşkilatları Rohinca müsəlmanlarına qarşı zorakılığı “etnik təmizləmə” və ya “soyqırım” adlandırırlar.




