Müasir dövrdə dini radikalizm və ekstremizm bütün dünyanı narahat edən, bəşəriyyət üçün olduqca təhlükəli qlobal problemlərdən birinə çevrilib. Şübhəsizdir ki, yaxın coğrafiyamızda, xüsusilə də Yaxın Şərq regionunda dini radikalizm və dini ekstremizm meyillərinin güclənməsi ölkəmiz və cəmiyyətimiz üçün də ciddi təhdid və təhlükə mənbəyinə çevrilib. Təsadüfi deyildir ki, son dövrlərdə bu problemin həlli istiqamətində dövlət və ictimai qurumlar tərəfindən müvafiq tədbirlər görülmüş, maarifləndirmə işləri əhəmiyyətli dərəcədə gücləndirilmiş və bu məsələ ölkə ictimaiyyəti arasında geniş müzakirə obyektinə çevrilib. Təqdirəlayiq haldır ki, bu cür tədbirlərin miqyası ölkəmizin bütün regionlarını, cəmiyyətin bütün sosial qruplarını əhatə edir.
Radikallaşma son dövrlərdə çox müzakirə olunan mövzulardan biridir. Radikalizm bir çox sahələrdə ortaya çıxan düşüncə tərzi kimi geniş yayılıb. Xüsusən dini qruplar və dini ideologiyalar üçün istifadə olunan bu termin cəmiyyətin birliyi və harmoniyası üçün əsas təhlükələrdən biri olaraq qəbul edilir.
“Radikal” termini latınca “kök”, “əsas”, “təməl” mənalarını verən “radix” kəlməsindən gəlir və lüğəvi mənası “köklərə geridönüş” fikrini ifadə edir. Erkən dövr modern mütəfəkkirlər “radikal” kəlməsini bir şeyin təməlini, ilkin prinsiplərini, yaxud müəyyən ünsürün meydana gəlməsi üçün başlanğıcda əhəmiyyət daşıyan nəsnələri bildirməkdən ötrü istifadə ediblər. “Radikalizm” termini XVIII əsrdə İngiltərədə güc tətbiq etmək tərəfdarı sayılan inqilabçı liderləri xarakterizə etmək üçün siyasi leksikonda istifadə olunmağa başlanıb. Qısaca ifadə etsək, “radikal” kəlməsi ilk dövrlərdə siyasi və ictimai sahələrdə köklü dəyişiklikləri və inqilabi çevrilişi məqsəd qoyan qruplar və siyasi ideologiyalar üçün istifadə edilmiş bir termin olmuşdur. Günümüzdə də bəzi Avropa ölkələrində yuxarıda haqqında bəhs edilən xüsusiyyətləri daşıyan siyasi partiyalar üçün “radikal” termini istifadə olunur.
Daha sonralar isə “radikal” termini müəyyən sahələrdə köklü dəyişikliklər etməyə çalışan ifrat düşüncəyə malik fərqli qruplar üçün də istifadə olunmağa başlanmışdır. Radikal qrupları motivasiya qaynaqlarına görə milliyyətçi, separatçı, irqçi, müxtəlif ideologiyalara bağlı və dini radikal qruplara bölə bilərik. Son dövrlərdə isə dinlə əlaqəli radikalizm daha çox istifadə olunur, hətta “radikalizm” dedikdə, dini zorakılıq və ifratçılıq ağlımıza gəlir.
Dini radikalizm
Həmsöbətimiz Azərbaycan İlahiyyat İnstitutunun müəllimi, s.f.d. Elnur Əzimli deyir ki, din – bütün cəmiyyətlərdə var olan, kütləni bütünləşdirən, fərdlərarası birlik və həmrəylik yaradan bir fenomendir. Bəzən isə din – cəmiyyət üçün parçalayıcı və radikallaşdırıcı amil kimi ortaya çıxa bilər. Dini radikalizm müasir dövrün qlobal problemlərindən biri hesab olunur. Şübhəsiz, tarixin hər dövründə din və məzhəb müharibələri baş vermişdir. Son dövrlərdə isə bir düşüncə tərzi kimi radikalizmin miqyası xeyli artmışdır. Günümüzdə dini radikalizm dinlərarası və məzhəblərarası dözümsüzlük, dini zorakılıq və bəzi hallarda isə terror formasında təzahür edir. Bir ideologiya olaraq dini radikalizmin artmasının fundamentalizmlə yaxından əlaqəsi mövcuddur:
Elnur Əzimli
“Hərfi mənada “kökçülük”, “təməlçilik” mənalarnı verən fundamentalizm dini düşüncə tərzi kimi, ilk dəfə XX əsrin əvvəllərində xristian evangelistlər arasında meydana çıxmışdır. Fundamentalist dini düşüncə, sadəcə, evangelistlərə aid deyildir. Belə ki, bənzər düşüncələri paylaşan fərqli dinlərə məxsus cərəyanlar da “fundamentalist” adlandırılırlar. Yəni Xristianlıqda olduğu kimi, Yəhudilik, İslam, Hinduizm və digər dinlər arasında da fundamentalist düşüncəyə malik qruplar mövcuddur.
Fundamentalist cərəyanlara məxsus xüsusiyyətləri ümumi olaraq belə izah edə bilərik. Fundamentalist dini hərəkat dinin ilkin qaynaqlarına birbaşa əsaslandığını irəli sürür, ənənəvi dini düşüncəni rədd edir, tarixən dini görüşlərə bağlı olan dindaşlarını isə yenidən öz düşüncələrinə, yəni “həqiqi din”ə dəvət etməyə çalışır. Fundamentalistlər dini mətnləri literal surətdə hərfi mənada başa düşür, fərqli izah tərzlərini isə rədd edirlər”.
Fundamentalistlər öz doqmatik inanc və düşüncə tərzlərini israrla cəmiyyətə yeritməyə və bu məqsədlə siyasi hakimiyyəti ələ keçirməyə səy göstərirlər. Fundamentalist cərəyanın əsas prinsipləri radikal xüsusiyyətlər daşıdığından, bu səpkili dini düşüncəyə bağlı olan dindarlar radikallaşırlar.
Dini radikalizm – özündən fərqli olan digər dini qruplara qarşı barışmaz mövqedən çıxış edən, başqa dini etiqadlara məxsus şəxslərə qarşı fiziki və mənəvi güc tətbiq etməyə haqq qazandıran inanclar və praktiki davranışların məcmusudur. Qısası, dini radikalizm həm inanc, həm də praktikada özünü göstərir. Dini motivlərə əsaslanıb insanların fundamental hüquqlarını pozan fəaliyyətlər “radikalizmin praktiki forması”, bu hərəkətlərə haqq qazandıran ideyalar isə “radikal düşüncə” adlanır.
Dini motivlərlə törədilən terrorizm fəaliyyətləri dini radikalizmin ən qatı növüdür. “Terrorizm” “qorxu, vahimə” mənalarına gələn latın dilindəki “terrere” sözündən törəmişdir. Terrorizm, ümumi olaraq, siyasi, dini, ideoloji və iqtisadi məqsədlərə çatmaq üçün qeyri-qanuni əməllərin, zorakılığın, gücün, hədənin tətbiq olunması şəklində tərif edilir. Radikal dini qruplar öz məqsədlərinə çatmaq, siyasi gücü ələ almaq, rəqib kimi gördükləri fərqli qrupları qorxutmaq və digər məqsədlərlə terror fəaliyyətləri həyata keçirirlər.
Dini radikalizmin yaranma səbəbləri
Ekspertin fikrincə, dini radikalizm bir çox səbəbdən ortaya çıxa bilər. Bütün böyük dinlərin mənsubları arasında başqalarına qarşı dözümsüz, zorakılığameyilli düşüncələrə sahib olan insanlara rast gəlmək mümkündür. Bu cür radikal dəstələr, əsasən, böyük qrupdan ayrılan və onu problemli görən marjinal qruplar arasında daha çox olur. Müsəlmanlar arasında hələ ilk dövrlərdə ortaya çıxan xəvaric, dahasonrakı dövrlərdə isə meydana gələn həşşaşiləri radikal və terrorist qruplara nümunə göstərə bilərik. Müasir dövrdə radikal qruplar, əsasən, fundamentalist düşüncəyə malik olan qeyri-ənənəvi dini qruplar şəklində ortaya çıxırlar:
“Dünyanın müxtəlif bölgələrində belə qruplara rast gəlmək mümkündür. Xarici dini mərkəzlər və dövlətlər tərəfindən dəstəklənən belə qrupların yayılmasının əsas səbəbi, xüsusilə gənclər arasında güclü şəkildə təbliğat fəaliyyətlərinin aparılmasıdır. Bu cür qruplar cəmiyyətdə var olan dini təzahürləri tənqid edir, öz düşüncələrini dinin əsl və orijinal izahı kimi təqdim edir, fərqli izah tərzlərinə düşmən kəsilirlər. Cəmiyyətdə dini savadsızlıq yüksək olduğu zaman, insanlar özlərindən razı halda danışan radikal qrupların marjinal görüşlərini dinin əsli hesab edirlər. Radikal qrupların təsir dairəsinə düşən insanlar alimlərin həmin məsələləri necə izah etdiklərini araşdırmır və ya ümumiyyətlə, buna potensialları və imkanları çatmır. Marjinal ideologiyaların və qeyri-ənənəvi düşüncələrin yayılmasının əsas səbəblərindən biri də məhz ənənəvi dini düşüncəyə bağlı savadlı din adamlarının sayının az olması, dini maarifləndirmə işinin passivliyidir.
Cəmiyyətdə dini radikalizmin yayılmasının bir sıra başqa səbəbləri də vardır. Bu səbəblərin bəziləri iqtisadi, sosial və psixoloji məhrumiyyətlərlə bağlıdır. Həyatda özünə yer tapa bilməyən, gələcəyə ümidi olmayan, iqtisadi cəhətdən təmin edilməyən və sosial məhrumiyyətlər daşıyan gənclərin radikal qruplara və düşüncələrə daha çox meyil etdikləri bəllidir. Radikal qruplardakı həmrəylik və yardımlaşma fəaliyyəti modern zamanda tənhalaşan, yalnızlıq duyğusu yaşayan insanlar üçün sığınacağa çevrilir”.
Fərdiləşmənin hökm sürdüyü müasir dövrümüzdə dini qruplar arasında hökm sürən iqtisadi güc, yardımlaşma hərəkəti və qrup üzvlərinin maddi sıxıntılarını aradan qaldırmaq cəhdləri bu səpkili dəstə üzvlərinin sayının çoxalmasına səbəb olan faktorlardandır. Eyni zamanda, radikal qruplara, az da olsa, yüksəktəhsilli və iqtisadi cəhətdən təmin olunmuş fərdlərin qoşulduqları da müşahidə edilir. Bu baxımdan, radikallaşmanın motivasiyası müxtəlif insan qruplarında fərqli ola bilər. Radikallaşmaya səbəb olan bir çox sosial-psixoloji amillər də mövcuddur. Belə ki, sevgi və hörmət kimi insanın psixoloji tələbatlarından məhrum olan, cəmiyyətə inteqrasiya olunmaqda çətinlik çəkən, sosial-mədəni sistemə yadlaşan təbəqələr cəmiyyətdə radikal dəyişikliklərə çağırış edən ideologiyalara meyillilik baxımından həssas kütləyə çevrilirlər. Nəhayət, belə həssas qruplar radikal dini cərəyanların təbliğatlarına məruz qaldıqda dini radikalizmə meyil edirlər. Radikal qrupların bu cür şəxslərə təlqin etdiyi dünyagörüşü və dini ətraf onlar üçün dünyəvi məhrumiyyətlərin kompensasiya olunması və özünütəsdiq rolunu oynayır.
Dini radikalizmə qarşı mübarizə yolları
E.Əzimli onu da vurğulayıb ki, dini radikallaşma ilə ilkin olaraq, düşüncə çərçivəsində ideoloji mübarizə aparmaq lazımdır. Radikal bir ideologiyaya qarşı yalnız inzibatı yolla mübarizə aparmaq kifayət deyil. Fikri mübarizə isə daha effektiv və təhlükəsiz üsuldur. Bunun üçün ənənəvi dini düşüncəyə bağlı din adamlarının biliklərinin artırılaraq dini maarifləndirmə sahəsində aktiv fəaliyyət göstərmələri üçün şərait yaradılması effektiv ola bilər. Radikaldüşüncəli şəxslər və qrupların xalqı ideoloji baxımdan zəhərləməmələri, tolerant dini mühiti pozmamaları üçün onların fəaliyyətlərinə, təbliğat mərkəzlərinə nəzarətin gücləndirilməsi zəruridir.
Eyni zamanda, cəmiyyətdə dini radikalizmə qarşı mübarizə apararkən, sadəcə, dini maarifləndirmə işi ilə kifayətlənmək olmaz. Gənc nəslə istiqamətləndirilmiş sosial və mədəni fəaliyyətin artırılmasına səy göstərilməli, radikalmeyilli qrupların cəmiyyətə inteqrasiya olunması üçün tədbirlər həyata keçirilməlidir.
,Fuad Hüseynzadə
Yazı Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin maliyyə yardımı ilə həyata keçirilən “Zərərli xarici təsirlərə qarşı sayıqlığın artırılması” layihəsi çərçivəsində hazırlanıb və bu yazıda əks olunan fikir və mülahizələr müəllifə aiddir və Azərbaycan Respublikasının Qeyri-Hökumət Təşkilatlarına Dövlət Dəstəyi Agentliyinin rəsmi mövqeyini əks etdirməyə bilər.
