İndoneziyanın paytaxtı Cakartada yaşayan Erna üçün bu vəziyyət gündəlik həyatın bir parçasına çevrilib. İyirmi iki il əvvəl evinin pəncərələri sinə hündürlüyündə idisə, indi diz hündürlüyünə qədərdir.

Ailəsi ilə birlikdə yaşadığı evi tez-tez su basır. Ən pis günlərdə o deyir ki, “su su basanda biz kanoelərdən istifadə etməli olduq”.

Erna Cakartanın ən sürətlə çürüyən şimal hissələrindən birində yaşayır. Onun evinin divarları çatlayıb, yerin səviyyəsini qaldırmaq üçün 10-dan çox qat beton tökülüb, lakin ev hələ də çökməkdədir.

76 milyon insan risk altındadır

Sinqapurda Nanyang Texnoloji Universiteti (NTU) tərəfindən aparılan araşdırma Asiya, Afrika, Avropa və Amerikadakı 48 sahil şəhərlərində çökmə nisbətlərini araşdırıb.

BBC-nin BMT məlumatlarının təhlili göstərib ki, bu şəhərlərdə 2014-2020-ci illər arasında ildə orta hesabla ən azı 1 santimetr çökmə baş verən ərazilərdə təxminən 76 milyon insan yaşayır.

Ən yüksək çökmə nisbətlərinin olduğu yerlərdən biri Çinin şimal-şərqindəki Tianjindir, burada bəzi ərazilər ildə 18,7 santimetrə (7 düym) qədər batmışdır.

2023-cü ildə Tianjində böyük çatlar əmələ gələndən sonra 3000 insan hündürmərtəbəli binalardan təxliyə edilib.

Yeraltı suların həddindən artıq istifadəsi əsas amildir

Çökmənin bir çox səbəbləri var: tikinti, mədənçilik, tektonik hərəkətlər, zəlzələlər və torpağın təbii sıxılması, bir neçəsini qeyd edək. Komanda lideri Cheryl Tay’a görə, ən çox yayılmışlardan biri   yeraltı suların həddindən artıq çıxarılmasıdır .

Qrunt suları bütün dünyada içməli və suvarma üçün geniş istifadə olunur, lakin  həddindən artıq çıxarıldıqda  torpaq sıxlaşır və səthdəki strukturlarla birlikdə çökür.

“Dağılan şəhərlərin əksəriyyəti Asiya və ya Cənub-Şərqi Asiyadadır” deyən Tay, “sürətlə artan  əhali  və artan su tələbi orada qrunt sularından istifadənin daha yüksək nisbətlərinə səbəb olur.
Bu, daşqınları daha tez-tez və şiddətli edir, eyni zamanda əkin sahələrinin və içməli suyun şoranlaşması riskini artırır.

Delta bölgələri daha həssasdır

Çay deltalarında yerləşən alçaq sahil şəhərləri xüsusilə risk altındadır, Cakarta, Banqkok, Ho Chi Minh və Şanxay kimi şəhərlər nümunə kimi xidmət edir.

Cakartanın təxminən yarısı hazırda dəniz səviyyəsindən aşağıda yerləşir və şəhəri daha da həssas edir, çünki o, 13 çayın dənizə axdığı bataqlıq ərazidə yerləşir.

İndoneziya  Meteorologiya Agentliyi  xəbərdarlıq edir ki,  şəhərdə beş illik  daşqınlar indi daha tez-tez baş verə bilər.

Son on ildə Cakartada daşqınlar nəticəsində onlarla insan həyatını itirib, ən azı 280 min insan isə evlərini tərk etmək məcburiyyətində qalıb.

Şəhərin bəzi hissələri 1970-ci illə müqayisədə 4 metr aşağıdır.Bu səbəbdən İndoneziya paytaxtı 1200 kilometr uzaqlıqdakı Borneo adasında inşa edilmiş Nusantara şəhərinə köçürmək qərarına gəlib.

Yeni şəhərin məqsədi nəhəng  bəndlər  və su anbarları ilə suyu idarə etmək və beləliklə, yeraltı sulara ehtiyacı aradan qaldırmaqdır.

Lakin layihə 34 milyard dollarlıq dəyəri və ətraf mühitə təsirləri səbəbindən tənqidlərlə üzləşib.

Afrikada da oxşar risklər var

NTU-nun öyrəndiyi şəhərlərdən beşi Afrikadadır. Nigeriyanın Laqos şəhərində keçən il 275 mindən çox insan daşqınlardan zərər çəkib.

28 yaşlı Rukkayat daha yaxşı həyat üçün Laqosa gəlib, ancaq gecəqondularda ev kirayələyə bilir.
Yağış yağanda evini tez su basır, divarlarda çatlar əmələ gəlir, döşəmə daim nəmlənir, damdan su sızır.

Laqos və Cakarta kimi sürətlə inkişaf edən şəhərlərdə əhalinin yarıdan çoxu axar sudan istifadə edə bilmir və bu da yeraltı sulardan istifadəni artırır.

Həll yollarını axtarın

Bəzi şəhərlərdə dəniz suyunun daxil olmasına qarşı  sahil divarları və maneələr  tikilmişdir , lakin bu strukturlar bəzən “çay effekti” yaradaraq yağış və çay suyunun boşaldılmasını çətinləşdirir.

Tokio fərqli bir yol tutdu. 1970-ci illərdə o, yeraltı suların çıxarılmasını ciddi şəkildə tənzimləyən qanunlar qəbul etdi və hərtərəfli su idarəetmə sistemini qurdu.
Bu gün Tokioda çökmə əsasən dayandırılıb.

Eynilə, Tayvanın paytaxtı Taypey də qrunt sularından istifadəni azaltmaqla onun çökmə sürətini aşağı salıb.

Şanxayda təmizlənmiş çay suyunun yer altına vurulması ilə çökmə yavaşladı.

Çinin Chongqing və El Salvadorun paytaxtı San Salvador kimi bəzi şəhərlər suyu təbii şəkildə udmaq üçün yaşıl ərazilərdən, parklardan və keçirici səthlərdən istifadə edərək “süngər şəhər” yanaşmasını mənimsəmişlər.

Uzunmüddətli siyasi iradə lazımdır

Virciniya Texnologiya Universitetinin professoru Manoochehr Shirzaei’nin sözlərinə görə, süngər şəhər yanaşması bəndlərin tikintisinin onda bir dəyəri ilə həyata keçirilə bilər, lakin mövcud məskunlaşmış ərazilərdə miqyasını genişləndirmək çətindir.

“Torpağın çökməsi yavaş-yavaş inkişaf edən problemdir, ona görə də onilliklər ərzində tədbirlər görülməlidir. Bu, güclü və davamlı siyasi iradə tələb edir”, – Şirzaei deyir.

Əks halda, ekspertlər xəbərdarlıq edir ki, Erna kimi daha çox insan evlərinin tədricən yoxa çıxmasının şahidi olacaq.