VİDEOXƏBƏR
Bombardımanda yaralanan Aya atasını belə axtardı - Suriyalı kiçik yaşlı qızın ürək dağlayan Video görüntüləri (18+)
İlan yığan kişi - Video
Ərdoğanla Putinin mehriban görüşü - Video
FOTOXƏBƏR
Millimizin qələbəsi - Şəkillərdə
Bombardman altında olan Hələbdən - Fotolar
Türkan Şorayın azərbaycanlı oxşarı - Foto
TOP 7
AVROPA.info Facebook-da
Yazar
Məhəmmədəli Qəribli
Elşad Miri
[email protected]
Fazil Mustafa
AVROPA.info-nun arxivi
4/10/2016 [00:09] - Araşdırma ( 1052 dəfə baxılıb)
Baş yarmaq, ələm gəzdirmək və qədim türk inancı ilə İslam dininin sintezi: Nə əlaqə? - Telman Nüsrətoğlunun yazısı

Publisist-şair Heydər Oğuz  daha daha bir iddia ilə çıxış edib. Heydər Oğuz son yazılarının birində Səfəvi inanc sisteminin İslam öncəsi türk mədəniyyət tarixi ilə bağlı olduğunu iddia edib.

Avropa.info-ya təqdim etdiyi yazıda İstanbul Universiteti Ümumi Türk Tarixi kafedrasında doktorluq işi müdafiə etmiş Türk İslam Araşdırmaları Mərkəzinin rəhbəri Telman Nüsrətoğlu Heydər Oğuzun iddialarına cavab verib. Həmin yazını təqdim edirik:

Heydər bəy öncə onu xüsusilə qeyd edim ki, dini-ideoloji görüşlərini haqlı çıxarmaq qayəsiylə olsa belə sənin türk İslam tarixinin dini-mədəni qaynaqları, Səfəvilərin  inanc sistemi, İslam öncəsi türk mədəniyyət tarixi ilə bağlı araşdırma cəhdlərini  təqdirlə qarşılayıram. Ancaq onu da bəri başdan bildirməliyəm ki, nəhəng və spesifik məlumat mənbəyi tələb edən bir sahə olan qədimi türk inancı və mədəniyyəti ilə bağlı  geniş məlumat bazan olmadığına görə birinci yazında olduğu kimi yenə də yanlış qənaət və nəticələrə gəlib çıxmısan.  

Oxumayanlar üçün sənin bu məqalədə irəli sürdüyün elmi, tarixi həqiqətlərə tamamilə zidd olan iddialarının xülasəsini aşağıdakı kimi verə bilərik. 

Şah İsmayılın Təbrizdə hakimiyyətini qurduqdan sonra  Səfəvi dövlətinin rəsmi dini məzhəbi olaraq elan etdiyi, İmam  üçün yas tutub  baş yarmaq, ələm gəzdirmək və s kimi mərasimləri də  içində cəmləşdirən heterodoksi bir cərəyan olan on iki imam şiəliyi sən demə qədim türk inancı ilə İslam dinin bir sintezi imiş və bununla da siz belə bir hipotez yaratmaq istəyirsiniz.  

Ey insanlar bilin ve agah olun ki, dünya üzərinde yaşayan türklərin mütləq əksəriyəti ortodoksal İslam inancına yəni sünniliyə  bağlı olsa da əslində əsil türk məzhəbi  səfəvi şiəliyidir ve təbii olaraq bu iddialarının heç birini də tutarlı dəlillərlə əsaslandıra bilmirsen. Çünki bu iddialarının heç bir məntiqi, elmi əsasları yoxdur. 

Heydər bəy məsələyə daha təfsilatlı aydınlıq gətirmək üçün əvvəlcə qədim türklərin inancı, İslam öncəsi dövrdə heç bir din türkləri kütlələr halında bu ölçüdə cəlb etmemişkən  türklərin İslamiyyəti qebul edib onun yüz illər boyu bayraqdarlığını etməsinin əsl səbəbləri üzərində durmaq isteyirem. Əvvəlcə ordan başlayım  ki, qədim türklərin həyatında müəyyən təsirləri olsa da  böyük tarixçi İbrahim Kafesoğlunun ifadəsilə dindən daha çox bir sehr xarakteri ortaya qoyan şamanlıq bir bozkır - türk inanc sistemi ola bilməzdi. İslam öncəsi türk millətinin dini inancı Gök-Tanrı inancı idi. 
Orxan- Yenisey kitabələrində, Çin qaynaqlarında bu inanç sistemi haqqında yetəri qədər bilgilər vardır. Hun hökmdarı Motun hələ M. Ö. 176 -cı ilde Çin imparatoruna yazdığı məktubda Tanrı tərəfindən taxta çıxarıldığını, hərbi qələbələrini Gök-Tanrının yardımı ilə qazandığını qeyd edirdi. Yenə W. Eberhard qədim türklərin dinini yazarkən 328-ci ildə bir türk hökmdarının hərbi müveffəqiyyət qazanandan sonra əllərini semaya qaldıraraq "Ey Gök Tanrı sene şükürler olsun" dediyini yazır. 

Bu misalları istediyimiz qədər uzada bilərik. Kitabələrdəki ifadələr də açıq bir şəkildə qədim türklərin İslamın tövhid esaslarıyla  tamamile üst-üstə düşən tanrı inancı haqqında bizə açıq dəlillər təqdim edir.  Göktürklerin bir xaqanlıq qurması tanrının istəyi ilə olmuşdur, ancaq tanrının diləmesile savaşlarda zəfər  qazanılır. İnsanların heyatına tanrı vasitəsiz müdaxilə ədər, iradəsinə uymayanı cəzalandıran tanrı, bağışladığı kut ve ülüyü (qisməti) də layiq olmayandan geri alır. 
Orxon abidələrində yer alan qədim türklərin tanrı inancını mükəmməl bir şəkildə ifadə edən o cümleni çoxumuz bilirik; “Üze kök, tengri, asra yagız yer  kılındıkta ikin ara kişi oğlı kılınmış.” İslamın cihad düsturu da qədim türklerin Türk Cahan Hakimiyyəti məfkurəsi, fütuhat fəlsəfəsi ilə də tamamən üst-üstə düşürdü. Türkün əxlaq anlayışı və s. də İslam dini ilə uzlaşdığı üçün dəvətçilərin, tacirlərin, dərvişlərin çağrısına cavab verərək türk oymaqları axın-axın İslamı qəbul etdilər. 
İslamın ilk dövrlərindən etibaren daha çox şiə  meyilli  iranlılarla təmas etmələrinə baxmayaraq daha ilk dövrlərdən türklərin böyük əkseriyyəti sünniliyin dörd fiqh məktəbindən biri olan hənəfiliyi mənimsədiler. 

İbrahim Kafesoğluna göre bunun da səbəbi bu məzhebin insanda iradəni tanıyaraq ilahi vəhyi ağıl yolu ilə dəlilləndirməyi caiz görməsi ve bəzi hüquqi əsaslarının da bir türk olan Əbu Mansur Maturudi tərəfindən işlənməsi idi. Abbasi xəlifələrinin də eyni məzhəbdən olması səlçuqlular, türk- İslam dövlətləri ilə xilafət arasındakı münasibətlərin istiləşməsinə yol açmış, buna görə də şiə buveyhilərə qarşı xəlife səlcuqlu sultanını Bağdada dəvət etmişdir. Şiəlik ve onun müxtelif qolları ilə mübarizə də selcuqlu siyasətinin əsas prinsiplərindən biri olub. 

Şiəliyin hələ ortaya çıxdığı ilk dövrdən etibarən də narazı kütlələri cəlb edərək siyasi xarakterli bir hərəkata çevrilməsi, fatimilərin, buveyhilərin və daha sonra da səfəvilərin tarixi araşdırıldığı zaman açıqca görülməkdədir. Səlcuqlulardan sonra əyyubilər, Misir türk dövlətləri də sünni İslam çizgisini davam etdirmişdilər. Məvəraünnəhr dediyimiz türk- İslam çevrəsi alimlər yetişdirməyə başlamışdı. Dörd sünni məzhəbdən birinin qurucusu Əhməd ibn Hənbəlin ustad dediyi Abdullah ibn Mübarək bu bölgədən idi. Sünni - tasavvufi təriqətlər olan rifailik, qadirilik, qübrevilik, yəsəvilik türk oymaqlarında geniş yayılmışdı.  

Səfəvilərin də öncələri sünni - tasavvufi bir təriqət olduğu halda hansı mərhələdə və necə şiə doktrinasının təsiri altına düşərək siyasi-məzhəbi xarakter alması hələ də tam müəyyən edilməmiş bir mövzudur. Türk sufiliyi əxlaq və ruh təmizliyini əsas alan, qəza mədəniyyətindən filizlənən, vətən və mübarizə fikirlərilə yoğrulan bir çizgidə yürüdüyü halda xalq İslamını təmsil edən bəsit dini təlqinləri olan babaların öndərliyi ilə Xorasandakı bəzi türkmən  kütlələrin maniheizm, məzdəkilik, zərdüştlüklə şiə təlimlərinin bir sintezi olan mədəni-dini yaşama məyilləndilər. Bax bu türkmən kütlələr də səfəvi dövlətinin əsas dayağına çevrilmiş oldular.

Əksər ciddi tarixçilərin və ilahiyyatçıların fikirlərinə görə bəhailik və hürufilik kimi cəryanların səfəvilərin üzərində ciddi təsirləri mövcud olub. Abdulbaqi Gölpınarlıya görə isə qızılbaşlar xürrəmilərin ruhani davamçılarıdır.

Yekun olaraq onu deyə bilərəm ki, ta İslamiyyəti qəbul etdiyi gündən bu yana türk topluluqlarının əksəriyyəti qədim tək tanrı inancının davamı olaraq gördükləri İslamın tövhid əsaslarına uyumlu, milli xaraketerlərini  qoruyan və dövlət quruluşlarına bağlı, eyni zamanda əhli beyt sevgisi ilə ortodoksal İslam cizgisini birləşdirən bir inanc cizgisi izləmişdir.  

Baş yarmaq, ələm gəzdirmək və s. kimi ayinlər isə səfəvilərin hakimiyyət qurduğu İran coğrafiyası xaricində türklərin yaşamış olduğu heç bir coğrafiyada, heç bir türk topluluğunda da görülməmişdir.

Xəbər lenti
12/10/2016 [20:07]:
Kadırovu tənqid edən idmançının qızını bıçaqladılar
12/10/2016 [19:43]:
Ermənistanda kütləvi istefalar davam edir
12/10/2016 [19:38]:
Dünyanın ən təhlükəsiz ölkələri
12/10/2016 [19:19]:
Məşhur rusiyalı satirik Mixail Zadornov xərçəng xəstəliyinə tutulub
12/10/2016 [19:13]:
Taksi sürücülərinə xəbərdarlıq!
12/10/2016 [19:11]:
Federal Ehtiyat Sistemi bu gün vacib qərar verəcək
12/10/2016 [19:05]:
Aşura münasibətilə keçirilən qanvermə aksiyası başa çatıb
12/10/2016 [18:54]:
Vidadi Zeynalov və digərlərinin cinayət işi məhkəməyə göndərildi
12/10/2016 [18:52]:
Sarkisyana məktub yazdığına görə əsgəri dəlixanaya saldılar
12/10/2016 [18:00]:
"Suyun içində boğuluruq" - Lənkəranı su basdı (Video)
12/10/2016 [17:58]:
Prokuror qonşusunu öldürən şəxsə 13 il cəza istədi
12/10/2016 [17:47]:
Cavidin azadlıqdakı ilk işi - Qızının bağçasına getdi
12/10/2016 [17:46]:
OPEK-dən Azərbaycanın neft hasilatı ilə bağlı Bəyanat
12/10/2016 [17:40]:
Azərbaycan dünyanın ən təhlükəsiz ölkələri arasında - Siyahı
12/10/2016 [17:34]:
Prezident İlham Əliyevdən referendumla bağlı - Sərəncam
12/10/2016 [17:31]:
Səhiyyə Nazirliyindən açıqlama - Açıq sahələrdə siqaret çəkmək qadağan olunacaq
12/10/2016 [17:30]:
Dollar neçəyə satılacaq? - Sabahın məzənnəsi
12/10/2016 [17:21]:
Bakıda qəribə olay: İlan sistemin çökməsinə səbəb oldu (Video)
12/10/2016 [17:18]:
İlham Əliyev 20 nəfəri təltif etdi - Sərəncam
12/10/2016 [17:17]:
İşsizlərə şad xəbər - Yeni qanun layihəsi müzakirəyə çıxarılır
12/10/2016 [16:59]:
"Deyirik ki, sanksiyalar bizə təsir etmir, amma onlar təsir edir!" - Vladimir Putin
12/10/2016 [16:51]:
"Azərbaycanla görüş qrupun "top-oyun"u olacaq" - Yoahim Löv
12/10/2016 [16:48]:
Son dəqiqə: "Qəbələ" futbol klubunun sabiq kapitanı Cavid Hüseynov azadlığa buraxıldı
12/10/2016 [16:42]:
Zakir Həsənov ön cəbhədə: Toplar düşmənə tuşlandı (Fotolar)
12/10/2016 [16:29]:
Sarkisyan hakimiyyəti tənqid edən məmurunu vəzifədən qovdu
12/10/2016 [16:21]:
Tərtərdə dəhşətli cinayət: Dollar satan şəxsin gözünü çıxarıb, işgəncə ilə öldürdülər (Özəl)
12/10/2016 [16:16]:
Müdafiə nazirliyindən açıqlama - 233 hərbçi ordudan qovuldu
12/10/2016 [16:01]:
Gənclər Nərimanovda Müstəqillik günü ilə bağlı bilik yarışması keçirdi - Fotolar
12/10/2016 [15:50]:
"Türkiyə ilə viza rejiminin ləğvinin tərəfindəyik" - Rusiya
12/10/2016 [15:31]:
Musiqili Teatrın Yaradıcılıq Studiyasında yeni tamaşa - Foto
12/10/2016 [15:26]:
Ardı var? - "Azərbaycanın qrupdan çıxması mümkündür"
12/10/2016 [15:25]:
Tağı Əhmədovun qardaşı oğlunu döydülər, öz əmisini satdı
12/10/2016 [15:23]:
Kremldən "Şakro Molodoy" açıqlaması
12/10/2016 [15:00]:
Peskov istefası haqda yayılan xəbərə açıqlama gətirdi
12/10/2016 [14:57]:
""ASAN Visa" xidməti noyabrda işə başlayacaq" - Fuad Ələsgərov
12/10/2016 [14:53]:
Ərdoğanın qarşısında "ikiqat" olan XİN rəhbərindən sensasion sözlər - "Üzv ola bilməyəcək"
12/10/2016 [14:52]:
Ziya Məmmədov vəzifəsindən çıxarıldı - Bu posta Cavid Qurbanov gətirildi
12/10/2016 [14:21]:
Türkiyə Ukrayna ordusu üçün RLS istehsal edəcək
12/10/2016 [14:14]:
Azərbaycana "qanun diktaturası" lazımdır, yoxsa, qanunlara əməl olunması?.. - Azər Rəşidoğlu yazır
12/10/2016 [14:04]:
İndi 4G surətini "Azercell"lə yaşamaq daha asan! - Fotolar
12/10/2016 [13:58]:
Rövşən Lənkəranskinin qətlində adı keçən "qanuni oğru"nun cinayət materialları "yoxa çıxıb"
12/10/2016 [13:52]:
Diaspor təşkilat sədri Danimarkada mükafatlandırılıb - Foto
12/10/2016 [13:48]:
Mağazalarda bu məhsullar kəskin bahalaşdı - Qiymət cədvəli
12/10/2016 [13:17]:
Rusiya aviasiyasının Suriyada yerləşdirilməsi təsdiqləndi
12/10/2016 [12:36]:
"Putin ömürlük prezident olsun" təklifi
12/10/2016 [12:16]:
Səudiyyə Ərəbistanı da dövlət neft istiqrazlarını satmağa başladı
12/10/2016 [11:48]:
Ermənistanda daha bir qalmaqallı istefa gözlənilir
12/10/2016 [11:34]:
"Azərbaycana saxta sənədli miqrant axını artır" - Fuad Ələsgərov
12/10/2016 [11:27]:
İsrail bir günlüyə özünü dünyaya qapatdı
12/10/2016 [11:20]:
Ankarada FETÖ-yə qarşı böyük əməliyyat - 215 polis əməkdaşı haqqında həbs qərarı verildi
12/10/2016 [11:07]:
Aralıq dənizi uğrunda qızğın mübarizə - İran və Rusiya qarşı-qarşıya
12/10/2016 [11:00]:
Nazirlikdən dərman satan şirkətlərə Xəbərdarlıq
12/10/2016 [10:58]:
Səyyar "ASAN Xidmət" Biləcəridə - Fotolar
12/10/2016 [10:54]:
Ərdoğan-Putin görüşündə Peskov yatdı - Video
12/10/2016 [10:50]:
Bakcell beynəlxalq zənglərin qiymətini 16 qəpiyə endirdi
12/10/2016 [10:44]:
Elmar Qasımov Prezident təqaüdçüləri ilə görüşdü
12/10/2016 [10:33]:
Azərbaycan nefti ucuzlaşdı
12/10/2016 [10:31]:
Cəbhədə atəşkəs pozuldu
12/10/2016 [10:23]:
"Baş nazirin müavinləri azalmalı, Qarabağla bağlı vitse-prezident olmalıdır" - Təklif
12/10/2016 [10:16]:
Sumqayıtda qardaş bacısını amansızlıqla öldürdü
12/10/2016 [10:08]:
25 yaşlı oğlan iş adamını güllələdi
12/10/2016 [10:07]:
Bu gün Aşura günüdür
12/10/2016 [10:03]:
Manat dollara nisbətdə bahalaşdı - Rəsmi məzənnə
12/10/2016 [09:53]:
Bakıda 219 bina söküləcək, əhaliyə yeni mənzillər veriləcək - Ünvan
12/10/2016 [09:49]:
"Sonra da başlayacaqsınız Almaniya ilə oyundan qələbə istəməyə" - Rövnəq Abdullayev
12/10/2016 [01:21]:
Azərbaycanda məktəbdə zərdüştlük dininin təbliğ olunduğu üzə çıxdı - Video
12/10/2016 [01:04]:
Millimiz tarix yazmaqda davam edir - 3 görüşdə 7 xal, qrup ikincisi
12/10/2016 [00:51]:
Bombardımanda yaralanan Aya atasını belə axtardı - Suriyalı kiçik yaşlı qızın ürək dağlayan Video görüntüləri (18+)
12/10/2016 [00:01]:
Türkiyə döyüş təyyarələri İraqı bombaladı - PKK-nın silah anbarları, sığınacaqları məhv edildi
11/10/2016 [23:23]:
Azay Quliyev ATƏT-in seçki müşahidə missiyasına rəhbərlik edəcək
11/10/2016 [23:20]:
Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinə Azərbaycandan hakim seçilib
11/10/2016 [23:18]:
Yığmamız Çexiyada da tarix yazdı - Yenilənib
11/10/2016 [20:15]:
Erməni əsgər düşmən ordusundakı özbaşınalıq nəticəsində öldürülüb - Müdafiə Nazirliyi
11/10/2016 [20:09]:
Rəşad Sadıqov Çexiyaya qarşı oynamayacaq
11/10/2016 [19:49]:
Nazarbayev Azərbaycana gələsi olmadı
11/10/2016 [19:42]:
Yunanıstana qaçan qiyamçıların sığınacaq tələbi rədd edildi
11/10/2016 [19:23]:
Telekanallar oliqarx Akif Sayadovun cinayətlərindən danışdı - Video
11/10/2016 [19:15]:
Prezidentin fərdi təqaüdü 300 manat artırıldı - Fərman
11/10/2016 [19:05]:
Müstəqilliyin 25-ci ildönümü dövlət səviyyəsində qeyd olunacaq - Sərəncam
11/10/2016 [19:02]:
Penitensiar Xidmətin idarə rəisi vəzifəsindən azad edildi
Bütün arxiv bir sırada
Direktor:
Ruslan Bəşirli
Ünvan: Bakı şəhəri,
Nərimanov rayonu,
Əşrəf Əliyev küçəsi, 41
Tel: (012) 514 01 97, (055) 392 39 10
e-mail: [email protected]
Materiallardan istifadə zamanı
www.avropa.info saytına istinad
zəruridir!